Vertigo Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Vertigo, kişinin hareketsizken kendisinin ya da çevresinin dönüyor, kayıyor veya hareket ediyor gibi hissettiği bir durumdur. Tek başına bir hastalık değildir; en sık iç kulağın denge sistemiyle, bazen de migren veya sinir sistemi hastalıklarıyla ilişkili olabilen bir belirtidir.

Vertigonun tedavisi altta yatan nedene göre planlanır. Bu nedenle atağın süresi, hangi hareketle başladığı ve eşlik eden belirtiler birlikte değerlendirilir.

Yeni başlayan vertigoya yüzde kayma, kol veya bacakta güçsüzlük ya da uyuşma, konuşma bozukluğu, yeni görme kaybı veya çift görme, belirgin yürüme güçlüğü ya da açıklanamayan çok şiddetli bir baş ağrısı eşlik ediyorsa bu belirtiler inme gibi acil müdahale gerektiren bir durumu gösterebilir. Böyle bir durumda 112 aranmalı veya acil servise başvurulmalıdır.

Vertigo Nedir?

Vertigo, gerçekte hareket olmadığı hâlde dönme veya hareket varmış gibi hissedilmesidir. Bazı kişiler geçirdikleri vertigo ataklarını tanımlarken çevrenin döndüğünü, bazıları ise kendilerinin savrulduğunu, eğildiğini veya sallandığını anlatır. Bu sırada mide bulantısı, kusma, terleme ve denge kaybı görülebilir.

Denge; iç kulaktan, gözlerden, kas ve eklemlerdeki duyulardan beyne ulaşan bilgilerin birlikte işlenmesiyle korunur. Bu bilgiler birbiriyle uyuşmadığında dönme hissi ortaya çıkabilir. Vertigo bu nedenle bir tanıdan çok, altında yatan nedeni bulunması gereken bir belirtidir.

Baş Dönmesi ile Vertigo Arasındaki Fark Nedir?

Baş dönmesi daha geniş bir ifadedir; vertigo ise bu başlık altındaki belirli bir duyumu anlatır. Her baş dönmesi vertigo değildir.

Hissedilen durum	Kişi nasıl tarif edebilir?	Olası değerlendirme yönü
Vertigo	“Oda dönüyor”, “yer kayıyor”, “ben dönüyorum”	İç kulak ve denge sistemi, migren veya sinir sistemiyle ilişkili nedenler
Sersemlik veya bayılacak gibi olma	“Gözüm kararıyor”, “içim boşalıyor”, “bayılacağım gibi oluyor”	Tansiyon düşmesi, sıvı kaybı, kan şekeri değişikliği, anemi, kalp-damar veya metabolik nedenler
Dengesizlik	“Yürürken yana çekiliyorum”, “zemin sabit değilmiş gibi”	Denge sistemi, görme, kas-iskelet sistemi, kullanılan ilaçlar veya nörolojik nedenler

Bu tarifler nedeni tek başına göstermez; ancak hekimin iç kulak, sinir sistemi veya dolaşım gibi hangi alanı önce inceleyeceğini belirlemesinde yol gösterir.

Vertigo Belirtileri Nelerdir?

Vertigonun temel belirtisi, gerçekte var olmayan bir dönme veya hareket hissidir. Atak sırasında şu belirtiler de görülebilir:

• Dengesizlik, ayakta durmakta veya yürümekte zorlanma
• Mide bulantısı ve kusma
• Terleme ve solukluk
• Gözlerde istemsiz hareketler
• Baş hareketleriyle şikâyetin artması
• Kulak çınlaması, kulakta dolgunluk veya işitmede değişiklik
• Baş ağrısı, ışık ve ses hassasiyeti
• Bulanık görme veya çevreyi sabitlemekte zorlanma

Kulak çınlaması ve işitme kaybı, olası nedenin iç kulakla ilişkili olup olmadığını değerlendirmede yol gösterir. Baş ağrısı ile ışık ve ses hassasiyeti ise vestibüler migreni düşündüren bulgular arasındadır. Buna karşılık konuşma bozukluğu, yüz veya uzuvlarda güç kaybı, yeni çift görme ya da ağır koordinasyon kaybı inme gibi acil müdahale gerektiren bir durumun belirtisi olabilir. Bu bulgulardan biri varsa acil nörolojik değerlendirme gerekir.

Vertigo Neden Olur?

Vertigo çoğunlukla iç kulağın dengeyi yöneten bölümünden kaynaklanır. Daha seyrek olarak beyin ve sinir sistemiyle ilişkili durumlar da vertigoya yol açabilir. En sık değerlendirilen nedenler şunlardır:

Benign Paroksismal Pozisyonel Vertigo (BPPV)

BPPV, halk arasında “kulak kristallerinin yer değiştirmesi” olarak bilinir. İç kulaktaki küçük kalsiyum kristallerinin denge kanallarından birine geçmesi, başın konumuyla ilgili hatalı sinyaller oluşmasına neden olabilir. Yatakta sağa veya sola dönme, yataktan kalkma, yukarı bakma ya da eğilme sırasında başlayan, genellikle kısa süren yoğun vertigo atakları BPPV ile uyumlu olabilir.

Ménière Hastalığı

Ménière hastalığında tekrarlayan vertigo ataklarına bir kulakta dalgalanan işitme kaybı, kulak çınlaması ve dolgunluk hissi eşlik edebilir. Bu belirtilerin birlikte görülmesi Kulak Burun Boğaz Hastalıkları (KBB) değerlendirmesini gerektirir. Tanı yalnız belirtilere bakılarak konmaz; işitme değerlendirmesi ve benzer tabloların dışlanması gerekir.

Vestibüler Nörit ve Labirentit

Vestibüler nörit, iç kulakla beyin arasında denge bilgisini taşıyan sinirin etkilenmesiyle ani ve uzun süren vertigoya yol açabilir. Belirgin işitme kaybı genellikle beklenmez. Labirentitte ise iç kulağın dengeyle birlikte işitmeden sorumlu yapıları da etkilenebildiği için vertigoya işitme değişikliği eşlik edebilir.

Bu iki durumda vertigo saatler veya günler boyunca kesintisiz sürebilir; kusma ve yürümekte zorlanma görülebilir. Yeni başlayan, sürekli ve şiddetli vertigo bazı inmelerle benzer görünebildiğinden muayene edilmeden iç kulak enfeksiyonu olarak kabul edilmemelidir.

Vestibüler Migren

Vestibüler migren; vertigo, dengesizlik ve hareket hassasiyetinin öne çıkabildiği bir migren türüdür. Atak sırasında baş ağrısı bulunmayabilir. Migren öyküsü, ışık ve ses hassasiyeti, görsel uyaranlarla şikâyetin artması ve tekrarlayan ataklar tanıda yol gösterse de benzer belirtiler yapan diğer nedenler ayrıca değerlendirilir.

Beyin Kaynaklı (Santral) Vertigo

Beyin sapı ve beyincik gibi dengeyle ilişkili bölgeleri etkileyen inme, inme belirtilerinin kısa süreli görülüp geçtiği geçici iskemik atak, multipl skleroz ve daha seyrek bazı beyin hastalıkları santral vertigoya neden olabilir. Bu durumlarda dönme hissine belirgin yürüme ve koordinasyon bozukluğu, konuşma güçlüğü, güç kaybı, uyuşma veya çift görme eşlik edebilir.

Görsel Vertigo ve Persistan Postüral-Perseptüel Baş Dönmesi (PPPD)

Kalabalık bir mağaza, yoğun trafik, hareketli görüntüler veya desenli zeminler bazı kişilerde baş dönmesi ve dengesizliği artırabilir. Görsel vertigo olarak adlandırılan bu hassasiyet, PPPD’de de görülebilir. PPPD; en az üç ay süren, çoğu gün sallanma, sersemlik veya dengesizlik hissinin bulunduğu kalıcı bir denge sorunudur. Şikâyetler ayakta dururken, hareket ederken veya yoğun görsel uyaranların bulunduğu ortamlarda artabilir.

Vertigo Sanılan Diğer Baş Dönmesi Nedenleri

Ayağa kalkınca göz kararması, bayılacak gibi olma veya sersemlik; tansiyon düşmesi, sıvı kaybı, anemi, kan şekeri değişiklikleri, kalp ritmi sorunları ve bazı ilaçlarla ilişkili olabilir. Bu durumlar baş dönmesine yol açsa da her zaman vertigo oluşturmaz. Bu ayrım önemlidir; her baş dönmesi “kulak kristallerinin oynaması” olarak değerlendirilmez ve tedavi şikâyetin gerçek nedenine göre planlanır.

Vertigoyu Neler Tetikleyebilir?

Vertigonun tek ve herkes için geçerli bir tetikleyici listesi yoktur. Hangi etkenin atağı başlatabileceği, altta yatan duruma bağlıdır:

• BPPV’de (başın konumuyla tetiklenen kısa süreli vertigo türünde) yatakta dönme, yukarı bakma, eğilme ve hızlı pozisyon değişikliği atağı başlatabilir.
• Vestibüler migrende uyku düzensizliği, öğün atlama, stres, hormonal değişiklikler, parlak ışıklar veya yoğun görsel uyaranlar bazı kişilerde etkili olabilir.
• PPPD’de (en az üç ay süren sallanma, sersemlik veya dengesizlik tablosunda) ve görsel vertigoda kalabalık ortamlar, hareketli görüntüler, trafik ve uzun süre ekran kullanımı şikâyeti artırabilir.
• Ménière hastalığında kişiye göre belirlenen beslenme ve yaşam düzenlemeleri tedavi planının parçası olabilir; tuz veya kafein kısıtlaması bütün vertigo türleri için genel bir kural değildir.

Bir tetikleyici günlüğüne atağın ne zaman başladığı, ne kadar sürdüğü ve öncesinde ne olduğu kaydedilebilir. Bu kayıtlar, ataklar arasındaki ortak noktaların hekim görüşmesinde daha açık anlatılmasını sağlar; ancak tetikleyiciden kaçınmak tanının ve nedene yönelik tedavinin yerini tutmaz.

Vertigo Ne Kadar Sürer?

Vertigo atakları birkaç saniye içinde sona erebilir, saatlerce veya günlerce de sürebilir. Atağın ne kadar sürdüğü tek başına tanı koydurmaz; yine de olası nedenleri ayırmada önemli bir ipucudur.

Süre ve örüntü	Değerlendirilebilecek durumlar
Baş hareketiyle başlayan, saniyeler içinde azalan ataklar	BPPV (baş hareketleriyle tetiklenen pozisyonel vertigo)
Dakikalar veya saatler süren tekrarlayan ataklar	Vestibüler migren, Ménière hastalığı ve bazı nörolojik ya da dolaşımla ilişkili durumlar
Saatler veya günler boyunca kesintisiz süren yeni vertigo	Vestibüler nörit, labirentit veya beyin ve sinir sistemiyle ilişkili nedenler; acil değerlendirme gerekebilir
Üç aydan uzun süren, çoğu gün bulunan sallanma veya dengesizlik	PPPD (en az üç ay süren sallanma, sersemlik veya dengesizlik tablosu) ve diğer kronik denge bozuklukları

Hekime başvururken atağın başlangıç saatini, süresini, ilk kez mi yoksa tekrar mı yaşandığını, hangi hareketle tetiklendiğini ve işitme ya da nörolojik belirti olup olmadığını not etmek değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Vertigo Ne Zaman Tehlikelidir?

Vertigo çoğu zaman iç kulakla ilişkili nedenlerden kaynaklansa da yeni ve ani başlayan bir atağın kaynağı yalnız dönme hissinin nasıl tarif edildiğine bakılarak belirlenemez. Eşlik eden belirtiler, acil değerlendirme gerekip gerekmediğini gösterir.

Acil Başvuru Gerektiren Belirtiler

Aşağıdaki durumlardan biri varsa 112 aranmalı veya acil servise başvurulmalıdır:

• Yeni başlayan vertigonun saatlerdir kesintisiz sürmesi veya tekrarlayan kusmayla birlikte olması
• Ani işitme kaybının eşlik etmesi ya da dönme hissinin baş travmasının ardından başlaması
• Yüzde, kolda veya bacakta ani güçsüzlük ya da uyuşma
• Konuşmanın bozulması veya söyleneni anlamakta güçlük
• Ani görme kaybı, yeni çift görme veya göz hareketlerinde belirgin bozukluk
• Destekle bile ayakta duramama, düşmeye yol açan dengesizlik veya belirgin koordinasyon kaybı
• Açıklanamayan ani ve çok şiddetli baş veya boyun ağrısı
• Bilinç kaybı, nöbet veya bilinç bulanıklığı
• Göğüs ağrısı, ciddi nefes darlığı veya düzensiz kalp atımıyla birlikte bayılma

Listede yer alan nörolojik belirtiler birkaç dakika içinde geçmiş olsa bile 112 aranmalı veya acil servise başvurulmalıdır. Belirtilerin kısa sürede düzelmesi, geçici iskemik atak olasılığını ortadan kaldırmaz.

Acil Olmayan Durumlarda Hekime Ne Zaman Başvurulmalı?

Vertigo atakları tekrarlıyorsa veya belirtiler kişinin günlük yaşam kalitesini etkiliyorsa hekime danışmak gerekir.

Vertigo yeni bir ilaca başladıktan sonra ortaya çıktıysa, ilacın kullanımında kendi kararınızla değişiklik yapmak yerine ilacı yazan hekimin görüşüne başvurabilirsiniz. Hekiminiz belirtilerin ilaçla ilişkili olup olmadığını değerlendirerek gerekirse ilacın dozunu değiştirebilir ya da tedavinizi yeniden düzenleyebilir.

Vertigo Tanısı Nasıl Konulur?

Vertigo tanısı tek bir testle konmaz. Değerlendirme, kişinin atağı nasıl tarif ettiği ve muayene bulgularıyla başlar. Hekim özellikle şu bilgileri sorgular:

• Dönme hissinin ne zaman ve nasıl başladığı
• Atağın saniye, dakika, saat veya gün olarak süresi
• Baş hareketi, ayağa kalkma veya görsel uyaranlarla ilişkisi
• İşitme kaybı, kulak çınlaması veya kulakta dolgunluk bulunup bulunmadığı
• Baş ağrısı, ışık ve ses hassasiyeti ya da nörolojik belirtiler
• Kullanılan ilaçlar, geçirilen enfeksiyonlar ve baş travması öyküsü

Muayenede hekim göz hareketlerini, dengeyi, yürüyüşü, işitmeyi ve sinir sistemi bulgularını değerlendirir. BPPV düşünülüyorsa başın belirli konumlara getirildiği pozisyon testleriyle dönme hissinin veya istemsiz göz hareketlerinin ortaya çıkıp çıkmadığını inceler.

İlk değerlendirmede elde edilen bilgilere göre işitme testi (odyometri), videonistagmografi (VNG), baş hareketleri sırasında denge refleksini inceleyen testler veya posturografiden yararlanılabilir. Vertigoya eşlik eden belirtiler ya da muayene bulguları başka nedenlerin de araştırılmasını gerektiriyorsa kan tetkikleri ile manyetik rezonans (MR) veya bilgisayarlı tomografi (BT) gibi görüntüleme yöntemleri değerlendirmeye eklenebilir.

Vertigo Tedavisi Nasıl Yapılır?

Vertigo tedavisi, dönme hissini oluşturan nedene göre planlanır. Bu nedenle bütün vertigo türleri için geçerli tek bir ilaç, egzersiz veya diyet yoktur.

BPPV ve Yeniden Konumlandırma Manevraları

BPPV’de tedavinin temelini, yer değiştiren kristalleri iç kulakta sorun oluşturmayacak bölgeye yönlendirmeyi amaçlayan yeniden konumlandırma manevraları oluşturur. Epley manevrası bunlardan biridir; ancak hangi manevranın uygulanacağı etkilenen kulak ve denge kanalına göre belirlenir. Boyun veya bel sorunu, damar hastalığı, yakın zamanda geçirilmiş ameliyat ya da gebelik gibi durumlar da uygulama öncesinde göz önünde bulundurulur.

Vertigo İlaçları

“Vertigo ilacı” adıyla her neden için kullanılan tek bir tedavi yoktur. Hekim, şiddetli mide bulantısı ve dönme hissini kısa süreli azaltmak için bazı ilaçlardan yararlanabilir; migren, Ménière hastalığı veya başka bir neden saptandığında ise o duruma yönelik tedavi planlar. Denge sistemini baskılayan ilaçların gereğinden uzun kullanılması beynin dengeye yeniden uyumunu geciktirebildiği için süre ve doz hekim tarafından belirlenmelidir.

Vestibüler Rehabilitasyon

Vestibüler rehabilitasyon; bakışı sabitleme, dengeyi geliştirme ve hareket hassasiyetini azaltmaya yönelik kişiye özel egzersizlerden oluşur. Vestibüler nörit sonrası devam eden dengesizlikte, PPPD’de (kalıcı sallanma, sersemlik veya dengesizlik tablosunda) ve bazı diğer denge bozukluklarında tedavi planına eklenebilir. İnternetten seçilen genel “vertigo hareketleri” her kişiye uygun değildir; egzersizler tanıya ve kişinin düşme riskine göre düzenlenir.

Nedene Yönelik Diğer Tedaviler

Vestibüler migrenin tedavisinde migren ataklarını azaltmaya yönelik yaşam düzenlemeleri ve gerekli durumlarda ilaçlar; Ménière hastalığında ise işitme bulguları ve atak sıklığına göre kişiselleştirilen bir plan uygulanabilir. Labirentit veya vestibüler nöritte tedavi, olası neden ve muayene bulgularına göre belirlenir. Antibiyotik ya da antiviral ilaçlar her vakada rutin olarak kullanılmaz.

Vertigo Nasıl Geçer? Atak Sırasında Ne Yapılabilir?

Vertigo atağı sırasında ilk amaç düşme ve yaralanma riskini azaltmaktır. Dönme hissi başladığında:

• Güvenli bir yere oturun veya yanınıza destek alarak uzanın.
• Ani baş ve gövde hareketlerinden kaçının.
• Desteksiz yürümeyin; merdiven ve yüksek yerlerden uzak durun.
• Araç, bisiklet veya makine kullanmayın.
• Kusma varsa ve sıvı alamıyorsanız tıbbi yardım alın.
• Şikâyetin başlangıç saatini, süresini ve eşlik eden belirtileri not edin.

Bu adımlar vertigoyu tedavi etmekten çok, atak sırasında düşme ve yaralanma riskini azaltmaya yöneliktir. Atak yeni başladıysa, şiddetliyse veya tekrarlıyorsa vertigonun nedeninin belirlenmesi için hekime başvurmak gerekir.

Vertigo İçin Hangi Bölüme Gidilir?

Doğru başvuru yeri, dönme hissine eşlik eden bulgularla belirlenir:

Belirti veya durum	Başvuru yönü
Baş hareketiyle tetiklenen vertigo, kulak çınlaması, işitme kaybı veya kulakta dolgunluk	Kulak Burun Boğaz Hastalıkları (KBB)
Tekrarlayan vertigo ile migren bulguları veya nörolojik belirtiler	Nöroloji
Ayağa kalkınca göz kararması, bayılma, çarpıntı veya sistemik belirtiler	İç Hastalıkları veya Kardiyoloji; bulgulara göre ilgili uzmanlık
Ani güç kaybı, konuşma veya görme bozukluğu, ağır yürüme güçlüğü	Acil Servis

Belirtiler birden fazla sistemi düşündürüyorsa KBB, nöroloji, odyoloji ve diğer ilgili alanların birlikte değerlendirmesi gerekebilir.

Vertigo ve Denge Polikliniğinde Hangi Değerlendirmeler Yapılır?

Lokman Hekim İstanbul Hastanesi Vertigo ve Denge Polikliniğinde baş dönmesi, vertigo, denge kaybı, işitme değişiklikleri ve kulak çınlaması kişinin öyküsü ve muayene bulgularıyla birlikte ele alınır. Gerekli görülen durumlarda işitme testleri, göz hareketlerini kaydeden VNG ve kişinin ayakta dururken dengesini nasıl koruduğunu ölçen statik posturografi kullanılabilir.

BPPV düşünülen kişilerde uygun pozisyon testleri ve yeniden konumlandırma manevraları; kalıcı dengesizlik veya hareket hassasiyeti bulunan kişilerde ise kişiye göre vestibüler rehabilitasyon değerlendirilebilir. Sanal gerçeklik destekli uygulamalar bazı rehabilitasyon programlarının parçası olabilir; kullanılacak yöntem tanıya, belirtilere ve kişinin güvenli hareket kapasitesine göre belirlenir.

Web sitesi içeriklerimiz Yayın Danışma Kurulu tarafından onaylanarak yayınlanmaktadır. Bu makale genel bilgilendirme amacı taşır ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Herhangi bir sağlık sorununda, uzman bir sağlık profesyoneline danışmanız önerilir.