Gastroenteroloji; yemek borusu, mide, ince ve kalın bağırsaklar, karaciğer, safra yolları ve pankreas hastalıklarının tanı, tedavi ve takibiyle ilgilenen bir iç hastalıkları yan dalıdır. Reflü, karın ağrısı, yutma güçlüğü, uzun süren ishal veya kabızlık, dışkıda kan ve karaciğer testlerindeki değişiklikler gastroenteroloji başvurusunun sık nedenleri arasındadır.
Gastroenteroloji muayenesi yalnızca endoskopi kararı vermek için yapılmaz. Doktor önce şikâyetin ne zaman başladığını, nasıl ilerlediğini, kullanılan ilaçları ve önceki tetkikleri inceler. Kan veya dışkı testleri, görüntüleme, endoskopi ya da kolonoskopi gerekip gerekmediğine bu bilgiler ve muayene bulgularıyla karar verir. Bu nedenle ilk görüşmede herkese aynı test veya işlem önerilmez.
Sindirim sistemi yalnızca mide ve bağırsaklardan oluşmaz. Besinlerin taşınması, sindirilmesi ve emilmesinde görev alan organlar ile karaciğer, safra yolları ve pankreas birlikte çalışır. Gastroenteroloji bölümünün ilgilendiği başlıca organlar şunlardır:
Aynı belirti farklı organlardan kaynaklanabilir. Örneğin karın ağrısı mide, bağırsak, safra kesesi veya pankreasla ilişkili olabileceği gibi sindirim sistemi dışındaki bir sorundan da doğabilir. Doktor bu nedenle tek bir belirtiye değil, belirtilerin tümüne ve muayene bulgularına bakar.
Gastroenteroloji uzmanları, sık görülen sindirim sorunlarının yanı sıra düzenli takip gerektiren bağırsak ve karaciğer hastalıklarıyla da ilgilenir. Başlıca hastalıklar organlara göre şöyle ayrılır:
Mide içeriğinin yemek borusuna kaçmasıyla ortaya çıkan reflü, göğüs kemiğinin arkasında yanma ve ağza acı su gelmesi gibi belirtilere yol açabilir. Mide zarındaki iltihaplanma ise gastrit olarak adlandırılır. Bu iki durum benzer şikâyetlere neden olabilse de tanı ve tedavi yaklaşımı aynı değildir.
Kolon polipleri ve kolorektal kanser riski herkeste aynı değildir. Yaş, aile öyküsü, daha önce polip saptanmış olması ve bazı kronik bağırsak hastalıkları takip planını etkileyebilir. Kolon kanseri erken dönemde belirti vermeyebilir; tarama ve takip kararı kişisel risklere göre verilir.
Karaciğer hastalıkları her zaman belirgin bir şikâyete yol açmaz. Bazen rutin kan testlerinde görülen enzim yüksekliği ya da ultrasonografi sırasında fark edilen bir bulgu, araştırmanın başlangıç noktası olur. Doktor kan sonuçlarını, görüntüleme bulgularını, kullanılan ilaçları ve kişinin diğer hastalıklarını birlikte inceler.
Safra kesesi taşları bazı kişilerde belirti vermezken bazı kişilerde özellikle yemeklerden sonra başlayan sağ üst karın ağrısına neden olabilir. Taşın safra kanalına düşmesi, sarılık veya iltihap gelişmesi farklı bir yaklaşım gerektirir. Ameliyat gereken durumlarda gastroenteroloji ve genel cerrahi ekipleri birlikte değerlendirme yapabilir.
Sindirim sistemiyle ilgili bazı şikâyetler kısa sürede geçebilir. Ancak belirtiler tekrarlıyorsa, uzun sürüyorsa veya günlük yaşamı etkiliyorsa nedeninin araştırılması gerekir. Aşağıdaki durumlarda bir gastroenteroloji uzmanının görüşü gerekebilir:
Bu belirtilerden birinin bulunması tek başına belirli bir hastalık olduğu anlamına gelmez. Benzer şikâyetler farklı sağlık sorunlarında da görülebilir. Doktor tanıya ulaşmak için belirtilerin süresini ve şiddetini muayene, laboratuvar ve gerektiğinde görüntüleme sonuçlarıyla birlikte ele alır.
Kanlı veya kahve telvesini andıran kusma, makattan fazla miktarda kan gelmesi, siyah ve katranımsı dışkıyla birlikte baş dönmesi ya da bayılma acil değerlendirme gerektirir. Aniden başlayan şiddetli karın ağrısı, karında sertlik, ateşle birlikte sarılık, tükürüğü bile yutamama, bilinç değişikliği veya sıvı içmeyi engelleyen sürekli kusma da acil yardım gerektirebilir. Bu belirtilerden biri varsa poliklinik randevusunu beklemeyin; 112’yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Doktor ilk görüşmede şikâyetin ne zaman başladığını ve zaman içinde nasıl değiştiğini sorar. Ağrının yerini, yemeklerle ilişkisini, gece uykudan uyandırıp uyandırmadığını, dışkılama düzenindeki değişiklikleri ve kilo kaybı, ateş ya da kanama gibi eşlik eden belirtileri öğrenir.
Geçirilen hastalıklar ve ameliyatlar, ailede görülen sindirim sistemi hastalıkları, kullanılan ilaçlar ve besin destekleri de önemlidir. Özellikle ağrı kesiciler, kan sulandırıcılar, demir ilaçları ve bitkisel ürünler mide-bağırsak sistemiyle ilişkili olabilir. Doktor muayeneden sonra ek inceleme gerekip gerekmediğini belirler. Gerekirse kan veya dışkı testleri, görüntüleme ya da endoskopik inceleme ister.
Gastroenterolojide tek bir standart test paketi yoktur. Doktor, hangi incelemenin gerekli olduğuna belirtilere, yaşa, aile öyküsüne, önceki sonuçlara ve muayene bulgularına göre karar verir.
Her testin hazırlığı ve olası riskleri farklıdır. Doktor veya işlem ekibi, önerilen incelemenin neden istendiğini, nasıl yapılacağını, olası risklerini ve uygun alternatiflerini işlemden önce açıklar.
Hayır. Her iki işlemde de ince ve esnek bir kamera sistemi kullanılır, ancak incelenen bölgeler farklıdır.
Üst endoskopide cihaz ağızdan ilerletilir; yemek borusu, mide ve onikiparmak bağırsağı incelenir. Yutma güçlüğü, tekrarlayan mide ağrısı, sindirim sistemi kanaması, nedeni açıklanamayan kansızlık veya bazı reflü belirtileri nedeniyle endoskopi gerekebilir. Doktor işlem sırasında biyopsi alabilir. Uygun durumlarda kanayan bir bölgeye müdahale edebilir veya darlığı genişletebilir.
Kolonoskopi kalın bağırsağın iç yüzeyini gösterir. Dışkıda kan, bağırsak düzeninde kalıcı değişiklik, nedeni açıklanamayan kansızlık ve iltihabi bağırsak hastalığı şüphesi kolonoskopi nedenleri arasındadır. Kolonoskopi ayrıca kolorektal kanser taraması ve daha önce saptanan poliplerin takibi için de kullanılabilir. Doktor, işlem sırasında gördüğü ve endoskopik olarak çıkarmaya uygun polipleri alıp patolojiye gönderebilir.
Üst endoskopi öncesinde açlık, kolonoskopi öncesinde ise bağırsak temizliği gerekir. Kan sulandırıcı veya diyabet ilacı kullanan kişiler ilaçlarını kendi kararıyla kesmemelidir. İşlem ekibi, ilaçların nasıl düzenleneceğini ve hazırlığın nasıl yapılacağını kişiye özel olarak bildirir.
İşlemden önce alerjilerinizi, gebelik olasılığını, varsa kanama bozukluğunuzu, kalp veya akciğer hastalıklarınızı, uyku apnesini ve daha önce sedasyon ya da anesteziyle yaşadığınız sorunları işlem ekibine bildirin. Biyopsi için çoğu zaman endoskopi veya kolonoskopiden ayrı bir hazırlık gerekmez; ancak kan sulandırıcılar ve kanama riskini etkileyen diğer ilaçlar mutlaka önceden bildirilmelidir.
Endoskopi ve kolonoskopide kanama, enfeksiyon, sindirim sistemi duvarında zedelenme veya delinme ve sedasyona bağlı sorunlar seyrek de olsa görülebilir. Doktor veya işlem ekibi, kişisel riskleri ve alınacak önlemleri işlemden önce açıklar.
Tedavi tanıya göre değişir. Reflü, ülser, bağırsak iltihabı, karaciğer hastalığı veya safra yolu sorunu aynı yöntemlerle tedavi edilmez. Doktor; ilaçları, beslenme düzenini, günlük alışkanlıkları, endoskopik işlemleri ve kontrol sıklığını hastalığın türüne göre belirler.
Beslenme önerileri de kişiye ve hastalığa göre değişir. Her sindirim şikâyetinde uzun yasak listeleri uygulamak doğru değildir. Doktor gerekli görürse diyetisyen desteği önerebilir. Özellikle çölyak hastalığı, inflamatuvar bağırsak hastalığı, karaciğer hastalıkları ve bazı emilim sorunlarında beslenme planı tedavinin önemli bir parçası olabilir.
Gastroenterologlar bazı polipleri çıkarabilir, kanamayı endoskopik yöntemlerle durdurabilir, belirli darlıkları genişletebilir veya safra yollarına yönelik girişimler yapabilir. Ameliyat gerektiğinde hasta genel cerrahi ya da ilgili cerrahi bölüme yönlendirilir. Kanser şüphesi veya tanısı varsa gastroenteroloji ekibi genel cerrahi, medikal onkoloji, radyasyon onkolojisi, radyoloji ve patoloji ekipleriyle birlikte çalışabilir.
Kronik hepatitler, siroz, Crohn hastalığı ve ülseratif kolit gibi uzun süreli hastalıklarda düzenli takip önemlidir. Kontrol aralığı sabit değildir; hastalığın seyri, kullanılan ilaçlar, test sonuçları ve kişinin genel sağlık durumu bu aralığı değiştirir.
Önceki sonuçlar, doktorun eski ve yeni bulguları karşılaştırmasına ve gereksiz test tekrarlarını önlemesine yardımcı olur. Varsa aşağıdaki belgeleri yanınızda getirebilirsiniz:
Yalnızca poliklinik muayenesine gelecekseniz ve size özel bir hazırlık söylenmediyse aç kalmanız gerekmez. Aynı gün için bir işlem veya test planlandıysa birimin verdiği hazırlık talimatlarına uyun. Doktorunuz önermeden ilaçlarınızı kesmeyin.
Endoskopi veya kolonoskopi sonucu normal olsa da sindirim şikâyetleri sürebilir mi?
Evet. İrritabl bağırsak sendromu gibi bazı işlevsel sindirim sistemi sorunları ve hareket bozuklukları bu işlemlerde görünür bir değişikliğe yol açmayabilir. Şikâyetler sürerse doktor sonuçları belirtilerle birlikte yeniden değerlendirir ve gerekirse başka incelemeler ister.
Endoskopi veya kolonoskopi sonucu aynı gün belli olur mu?
Doktor işlem sırasında gördüğü bulguları çoğu zaman işlem sonrasında paylaşabilir. Biyopsi veya polip örneği alındıysa kesin rapor için patoloji sonucunu beklemek gerekir. Sonuçların ne zaman çıkacağı merkezin işleyişine göre değişebilir.
Kolonoskopi öncesinde bağırsak neden temizlenir?
Doktorun bağırsak duvarını ve olası polipleri net görebilmesi için kalın bağırsağın temiz olması gerekir. Hazırlık yetersiz kalırsa bazı alanlar görülemeyebilir ve işlemin tekrarlanması gerekebilir. Bu nedenle işlem biriminin verdiği beslenme ve ilaç talimatlarını eksiksiz uygulayın.
Kolonoskopide bulunan her polip kanser midir?
Hayır. Kolon poliplerinin çoğu kanser değildir; ancak bazı türleri zaman içinde kansere dönüşme potansiyeli taşıyabilir. Polibin türü ve takip gereksinimi, çıkarılan dokunun patoloji sonucuna göre belirlenir.
Dışkıda kan görülmesi her zaman kanser belirtisi midir?
Hayır. Hemoroid, anal fissür, bağırsak iltihabı ve polipler de kanamaya neden olabilir. Ancak kanamanın kaynağı yalnızca rengine veya miktarına bakılarak anlaşılamaz. Kanama tekrarlıyorsa, fazlaysa veya baş dönmesi ve halsizlik gibi belirtiler eşlik ediyorsa tıbbi değerlendirme gerekir.
Karaciğer testlerinin yüksek çıkması her zaman karaciğer hastalığı anlamına mı gelir?
Hayır. İlaçlar, enfeksiyonlar, metabolik durumlar, yoğun egzersiz ve karaciğer dışındaki bazı nedenler test sonuçlarını etkileyebilir. Doktor sonucu diğer kan testleri, kullanılan ilaçlar, hastalık öyküsü ve gerektiğinde görüntülemeyle birlikte değerlendirir.
Çölyak hastalığı araştırılırken glutensiz beslenmeye hemen başlanmalı mı?
Doktor önermeden gluteni kesmek, kan testlerinin ve biyopsinin sonucunu etkileyebilir. Çölyak hastalığı şüphesi varsa testler tamamlanmadan önce beslenme düzenini doktorla konuşmak gerekir.
Endoskopi veya kolonoskopi sırasında herkese sedasyon uygulanır mı?
Hayır. Sedasyon kararı yapılacak işleme, kişinin sağlık durumuna, kullandığı ilaçlara ve işlemi yapacak ekibin değerlendirmesine göre verilir. Sedasyon planlanırsa açlık süresi ve refakatçi gereksinimi önceden bildirilir. İşlemden sonra ekibin belirttiği süre boyunca araç kullanmayın; dikkat gerektiren işleri ve önemli kararları erteleyin.
Web sitesi içeriklerimiz Yayın Danışma Kurulu tarafından onaylanarak yayınlanmaktadır. Bu makale genel bilgilendirme amacı taşır ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Herhangi bir sağlık sorununda, uzman bir sağlık profesyoneline danışmanız önerilir.
