Demans, hafıza ve düşünme gibi zihinsel becerilerin günlük yaşamı etkileyecek ölçüde bozulmasını ifade ederken Alzheimer, bu bozulmaya yol açan hastalıklardan biridir. Kısacası her demansın nedeni Alzheimer değildir; beyin damarlarını etkileyen hastalıklar ve başka nörolojik hastalıklar da demansa neden olabilir.
Demansın nedeni, hangi belirtilerin önce ortaya çıktığını, hastalığın seyrini ve tedavi seçimini etkiler. Alzheimer ile diğer demans nedenlerini ayırırken bu özellikler birlikte ele alınır.
| Karşılaştırma | Demans | Alzheimer hastalığı |
|---|---|---|
| Neyi ifade eder? | Hafıza, dil, düşünme ve günlük yaşam becerilerindeki bozulmayla ortaya çıkan belirtiler bütünüdür. | Beyinde zamanla sinir hücrelerinin zarar görmesine ve zihinsel becerilerin bozulmasına yol açan bir hastalıktır. |
| Nedeni nedir? | Alzheimer, damar hastalıkları ve başka beyin hastalıkları demansa yol açabilir. | Amiloid ve tau adı verilen proteinlerin beyinde anormal biçimde birikmesiyle ilişkilidir; nedenleri bütünüyle açıklığa kavuşmuş değildir. |
| Nasıl başlayabilir? | Nedenine göre hafıza, konuşma, davranış veya planlama sorunları öne çıkabilir. | Çoğunlukla yeni bilgileri ve yakın zamanda yaşananları hatırlamada güçlükle başlar; farklı başlangıç biçimleri de vardır. |
| Nasıl ilerler? | İlerleme biçimi ve hızı, demansa yol açan hastalığa göre farklılık gösterir. | Genellikle yavaş başlar ve zaman içinde ilerler. Her kişide aynı hızda seyretmez. |
| Tedavi neye yöneliktir? | Altta yatan hastalığa, eşlik eden sağlık sorunlarına ve kişinin destek ihtiyacına göre planlanır. | Belirtileri hafifletmek ve günlük yaşamı desteklemek amaçlanır. Bazı erken evre hastalarda hastalığın ilerlemesini yavaşlatmaya yönelik tedaviler de değerlendirilebilir. |
Demans, halk arasında bunama olarak da bilinir. Demansta hafıza, düşünme ve karar verme becerilerinde görülen bozulma, kişinin daha önce kendi başına yapabildiği işleri sürdürmesini zorlaştırır. Örneğin alışık olduğu bir yemeği hazırlarken adımları karıştırabilir veya faturalarını takip etmekte güçlük çekebilir.
Demans ileri yaşlarda daha sık görülse de yaşlanmanın kaçınılmaz bir sonucu değildir. Günlük yaşamı etkileyen bu değişikliklerde, altta yatan nedenin araştırılması için hekime başvurmak ve tanıya uygun tedaviye başlamak gerekir.
Alzheimer, demansın en sık görülen nedenidir. Dünya Sağlık Örgütüne göre demans vakalarının yaklaşık %60–70’i Alzheimer hastalığıyla ilişkilidir. Alzheimer dışında demansa yol açabilen hastalıklar arasında şunlar bulunur:
Demans her zaman tek bir hastalığa bağlı gelişmez. Örneğin aynı kişide hem Alzheimer hastalığı hem de beyin damarlarındaki hasar zihinsel becerileri etkileyebilir. Birden fazla hastalığın demansa yol açtığı bu durum, karma demans olarak adlandırılır.
Alzheimer, beyindeki sinir hücrelerine ve bu hücreler arasındaki bağlantılara zarar veren, ilerleyici bir hastalıktır. Beyinde amiloid adı verilen proteinin hücreler arasında, tau proteininin ise hücrelerin içinde anormal biçimde birikmesi hastalığın temel özellikleri arasındadır.
Alzheimer’a bağlı beyin değişiklikleri, günlük yaşamın belirgin biçimde etkilendiği demans evresinden önce başlayabilir. Başlangıçta kişi işlerini kendi başına sürdürebilirken hastalık ilerledikçe daha fazla desteğe ihtiyaç duyabilir. Bu nedenle Alzheimer hastalığının her evresinde demans bulunduğu söylenemez.
Hastalığın zaman içindeki gelişimi hakkında daha ayrıntılı bilgiyi Alzheimer belirtileri, evreleri ve tedavisi yazımızda bulabilirsiniz.
Belirtiler birbiriyle örtüşebildiği için yalnızca unutkanlığa veya bir davranış değişikliğine bakarak Alzheimer ile diğer demans nedenlerini ayırmak mümkün değildir. Hekim, hangi becerinin önce etkilendiğini, değişikliklerin ne zaman başladığını ve günlük yaşamı nasıl etkilediğini birlikte değerlendirir.
Alzheimer’da çoğunlukla yeni bilgileri öğrenme ve yakın geçmişi hatırlama güçlüğü öne çıkar. Diğer demans türlerinde ise dil, davranış veya hareket sorunları daha erken fark edilebilir. Günlük yaşamda demansla ilişkili olabilecek değişiklikler şunlardır:
Uykusuzluk, depresyon, bazı ilaçlar ve başka sağlık sorunları da hafızayı veya dikkati etkileyebilir. Bu nedenle bir belirtinin görülmesi, tek başına demans tanısı koymak için yeterli değildir.
Demans ve Alzheimer tanısı, hekim görüşmesi, muayene ve gerekli testlerin birlikte değerlendirilmesiyle konur. İlk adım, kişinin daha önce yapabildiği işlerde neyin değiştiğini anlamaktır. Hastayı yakından tanıyan birinin gözlemleri, değişikliklerin başlangıcını ve seyrini açıklamaya yardımcı olur.
Hekim, kullanılan ilaçları ve mevcut hastalıkları gözden geçirir; hafıza, dikkat, dil ve problem çözme becerilerini değerlendiren bilişsel testlerden yararlanabilir. Bu testlerde alınan puan tek başına Alzheimer tanısı anlamına gelmez.
Kan testleri, B12 vitamini eksikliği veya tiroidin az çalışması gibi hafızayı etkileyebilen sorunları araştırmaya yardımcı olurken beyin MR’ı ya da bilgisayarlı tomografi, damar hasarını ve beynin yapısındaki değişiklikleri değerlendirmek için kullanılabilir.
Alzheimer şüphesini açıklığa kavuşturmak veya belirli tedavilere uygunluğu araştırmak için uzman hekim ek incelemeler isteyebilir. Testlerin nasıl kullanıldığını ve sonuçlarının nasıl yorumlandığını Alzheimer testi nasıl yapılır? sayfamızda bulabilirsiniz.
Evet, demansa yol açan hastalığa göre tedavi değişir. Alzheimer’da kullanılan bir ilaç, başka bir demans türü için uygun olmayabilir. Hekim tedaviyi planlarken tanının yanı sıra eşlik eden hastalıkları ve kişinin günlük yaşamda ne kadar yardıma ihtiyaç duyduğunu da dikkate alır.
Alzheimer’ı tamamen ortadan kaldıran bir tedavi yoktur. Bazı ilaçlar hafıza ve düşünmeyle ilgili belirtileri hafifletebilir. Belirli erken evre hastalarda hastalığın ilerlemesini yavaşlatmaya yönelik tedaviler de gündeme gelebilir; bunlar herkes için uygun değildir ve yararları, riskleri ile erişim koşulları uzman hekimle değerlendirilir.
Damar hastalıklarına bağlı demansta tansiyon, diyabet ve kolesterol gibi sorunların kontrolüyle beyinde yeni damar hasarının önlenmesi amaçlanır.
Demansa benzeyen belirtiler oluşturan durumlarda ise farklı bir tedavi gerekir. Hafıza sorunlarına B12 eksikliği, tiroidin az çalışması veya bir ilaç etkisi neden oluyorsa bu sorunun giderilmesiyle belirtilerde düzelme görülebilir.
İlaç tedavisinin yanında, kişinin günlük yaşamını kolaylaştıran düzenlemeler de bakımın bir parçasıdır. İlaç saatleri için hatırlatıcılar kullanmak ve sık kullanılan eşyaları kolay bulunabilecek yerlerde tutmak, günlük işleri takip etmeyi kolaylaştırabilir. Yakınları, kişinin kendi başına yapabildiği işleri sürdürmesine fırsat tanırken zorlandığı işlerde yardımcı olabilir.
Bakım verenlerin de hastalık ilerledikçe değişen ihtiyaçlar hakkında bilgiye ve desteğe ihtiyacı olabilir. Hekimle bu ihtiyaçları konuşmak, bakımın evde nasıl sürdürüleceğinin planlanmasına yardımcı olur.
Sağlıklı yaşam alışkanlıkları ve bazı sağlık sorunlarının kontrolü, demans gelişme riskini azaltmaya yardımcı olabilir; ancak kesin korunma sağlamaz. Düzenli hareket etmek, sigara kullanmamak, zararlı düzeyde alkol tüketiminden kaçınmak, dengeli beslenmek ve sosyal ilişkileri sürdürmek bu açıdan önerilen adımlardır.
Tansiyon, kan şekeri ve kolesterolün kontrol altında tutulması; işitme kaybı ve uyku sorunları için uygun tedavinin alınması da beyin sağlığını korumaya yardımcı olabilir. Vitaminler demansı önleyen veya Alzheimer’a bağlı kayıpları geri döndüren bir tedavi değildir. Bir vitamin eksikliği saptanırsa hekim önerisiyle giderilmelidir.
Unutkanlık giderek artıyorsa, kişi bildiği işleri yapmakta zorlanıyorsa veya yakınları davranışlarında belirgin değişiklikler fark ediyorsa aile hekimine ya da nöroloji uzmanına başvurulabilir. İleri yaştaki kişiler için geriatri uzmanı da değerlendirme yapabilir. Günlük yaşamı etkileyen değişiklikleri “yaşlılıktandır” diye geçiştirmemek ve randevuyu ertelememek gerekir.
Görüşmeye giderken belirtilerin ne zaman başladığını ve hangi işleri zorlaştırdığını not etmek yararlıdır. Kullanılan ilaçların listesini götürmek ve mümkünse kişiyi yakından tanıyan birinin görüşmeye katılması, hekimin değişiklikleri anlamasını kolaylaştırır.
Demans Alzheimer’a dönüşür mü?
Demans, zamanla mutlaka Alzheimer’a dönüşen ayrı bir hastalık değildir. Alzheimer, demansın baştan beri altta yatan nedeni olabilir veya başka bir demans nedeni ile birlikte bulunabilir. İlk görüşmede nedeni kesinleşmemiş bir demansın daha sonra Alzheimer’a bağlanması, bir hastalığın diğerine dönüştüğünü göstermez.
Demans mı, Alzheimer mı daha tehlikeli?
Alzheimer zaten demansa yol açabilen hastalıklardan biri olduğu için bu iki kavram arasında bir tehlike sıralaması yapmak doğru değildir. Kişinin durumu; altta yatan hastalık, evre, eşlik eden sağlık sorunları ve günlük bakım ihtiyacına göre değerlendirilir.
Demans yalnızca ileri yaşta mı görülür?
İleri yaşta daha sık görülür, ancak daha genç kişilerde de gelişebilir. Bu nedenle günlük yaşamı etkileyen hafıza, dil veya davranış değişikliklerini yalnız yaşa bakarak önemsiz saymamak gerekir.
Web sitesi içeriklerimiz Yayın Danışma Kurulu tarafından onaylanarak yayınlanmaktadır. Bu makale genel bilgilendirme amacı taşır ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Herhangi bir sağlık sorununda, uzman bir sağlık profesyoneline danışmanız önerilir.
