Hepatit, karaciğer dokusunda iltihap gelişmesiyle ortaya çıkan hastalıkların ortak adıdır. En sık nedeni hepatit virüsleri olsa da alkol, bazı ilaçlar, toksik maddeler, otoimmün hastalıklar ve metabolik sorunlar da karaciğerde iltihaba yol açabilir.
Hepatit her zaman belirti vermez. Özellikle hepatit B ve hepatit C yıllarca sessiz ilerleyebilir; bu nedenle riskli temas öyküsü olan kişilerde ve hekim tarafından gerekli görülen durumlarda kan testleri belirleyici olur. Erken tanı, kalıcı karaciğer hasarı gelişmeden izlem ve tedavi planı oluşturulmasını sağlar.
Hepatit tek bir hastalık değildir. Karaciğerdeki iltihabın nedeni saptandığında izlem ve tedavi de buna göre planlanır. Başlıca nedenler şunlardır:
Sarılık hepatitin nedenlerinden biri değil, karaciğer ve safra yollarıyla ilgili birçok hastalıkta görülebilen bir bulgudur. Bu nedenle ciltte ya da göz aklarında sararma tek başına hepatit tanısı koydurmaz.
Hepatit A, B ve C aynı organı etkiler; ancak bulaşma yolları, kronikleşme olasılıkları, aşı ve tedavi seçenekleri birbirinden farklıdır.
| Özellik | Hepatit A | Hepatit B | Hepatit C |
|---|---|---|---|
| Başlıca bulaşma yolu | Dışkıyla kirlenmiş su ve gıdalar; yetersiz el hijyeni; dışkı-ağız temasına yol açan ev içi, bakım veya cinsel temas | Enfekte kan, cinsel temas, steril olmayan kesici-delici araçlar, doğum sırasında anneden bebeğe geçiş | Başlıca enfekte kan; ortak enjektör, güvenli olmayan tıbbi işlemler ve steril olmayan ekipman |
| Kronikleşme | Kronikleşmez | Kronikleşebilir; risk enfeksiyonun edinildiği yaşa göre değişir | Sık kronikleşebilir ve uzun süre belirti vermeyebilir |
| Aşı | Vardır | Vardır | Yoktur |
| Tedavinin genel yaklaşımı | Çoğunlukla destek tedavisi | İzlem; uygun hastalarda antiviral tedavi | Doğrudan etkili antiviral ilaçlarla çoğu hastada kalıcı virolojik yanıt |
Hepatit A virüsü (HAV), çoğunlukla dışkı-ağız yoluyla bulaşır. Virüs enfekte kişinin dışkısıyla çevreye yayılır; eller yeterince yıkanmadığında insandan insana veya hazırlanan yiyeceklere geçebilir. Dışkıyla kirlenmiş su ve gıdalar da bulaş kaynağıdır. Hastalık kronikleşmez ve çoğu kişi destek tedavisiyle iyileşir. İleri yaşta ve kronik karaciğer hastalığı bulunan kişilerde daha ağır seyredebilir.
Hepatit B virüsü (HBV); kan, meni ve vajinal sıvı gibi enfekte vücut sıvılarıyla temas sonucu bulaşabilir. Doğum sırasında anneden bebeğe geçiş, korunmasız cinsel ilişki, ortak enjektör kullanımı ve steril olmayan kesici-delici ekipman başlıca risklerdir.
Akut hepatit B bazı kişilerde kendiliğinden düzelirken enfeksiyon özellikle bebeklik ve erken çocukluk döneminde edinildiğinde kronikleşme olasılığı artar. Kronik hepatit B zaman içinde fibrozis, siroz ve karaciğer kanserine zemin hazırlayabilir. Her HBsAg pozitifliği hemen ilaç başlanacağı anlamına gelmez; tedavi kararı viral yük, karaciğer enzimleri, fibrozis düzeyi, yaş ve eşlik eden hastalıklar birlikte değerlendirilerek verilir.
Hepatit C virüsü (HCV) başlıca enfekte kanla bulaşır. Ortak enjektör kullanımı, uygun biçimde sterilize edilmemiş tıbbi veya kozmetik ekipman ve tarama yapılmamış kan ürünleri risk oluşturabilir. Cinsel yolla ve anneden bebeğe geçiş mümkündür; ancak bu yollar kanla bulaşa göre daha az görülür.
Hepatit C uzun süre belirti vermeden ilerleyebilir. Doğrudan etkili antiviral ilaçlar, tedaviyi tamamlayan hastaların yüzde 95’inden fazlasında kalıcı virolojik yanıt sağlar. Bu sonuç, tedavinin bitiminden en az 12 hafta sonra HCV RNA’nın saptanmamasıyla doğrulanır. Virüs temizlense bile yeniden bulaş mümkündür; ayrıca siroz gelişmiş kişilerde karaciğer kanseri açısından takip devam eder. Tedavi öncesinde aktif enfeksiyon HCV RNA testiyle doğrulanır ve ilaç seçimi kişinin klinik durumuna göre yapılır. Hepatit C’ye karşı koruyucu bir aşı yoktur.
Hepatit D virüsü (HDV) çoğalabilmek için hepatit B virüsüne ihtiyaç duyar; bu nedenle yalnız HBV enfeksiyonu bulunan kişilerde hastalık oluşturur. HBV ve HDV’nin birlikte alınması ya da kronik hepatit B’si olan bir kişiye sonradan HDV bulaşması, karaciğer hastalığının daha ağır seyretmesine yol açabilir. Hepatit B aşısı, HBV enfeksiyonunu önleyerek hepatit D’den de korur; ancak halihazırda hepatit B ile yaşayan kişilerde HDV’ye karşı ayrı bir koruma sağlamaz.
Hepatit E virüsü (HEV) çoğunlukla dışkıyla kirlenmiş içme suyu aracılığıyla bulaşır. Bazı bölgelerde iyi pişmemiş hayvansal ürünler de bulaş kaynağı olabilir. Hastalık genellikle kendiliğinden düzelir; ancak gebelikte, özellikle ikinci ve üçüncü üç aylık dönemde daha ağır seyredebilir. Bağışıklığı baskılanmış kişilerde nadiren kronik enfeksiyon gelişebilir.
Hepatit türlerinin bulaşma yolları aynı değildir. Korunma önlemi, hangi virüsün söz konusu olduğuna göre seçilmelidir.
Hepatit B ve C; tokalaşma, sarılma, aynı ortamda bulunma, öksürme, hapşırma veya aynı tuvaleti kullanma yoluyla bulaşmaz. Aynı tabaktan yemek yemek de bu iki virüs için bulaş yolu değildir. Bununla birlikte diş fırçası ve tıraş bıçağı gibi üzerinde fark edilmeyen kan bulunabilecek kişisel eşyalar paylaşılmamalıdır.
Risk grubunda olmak enfeksiyon bulunduğu anlamına gelmez. Hangi testlerin ve aşıların gerekli olduğu yaşa, aşı geçmişine, temasın türüne ve kişinin sağlık durumuna göre değerlendirilir.
Akut hepatitte belirtiler virüs vücuda girdikten bir süre sonra başlayabilir; bazı kişilerde ise hiç belirti görülmez. Sık karşılaşılan bulgular şunlardır:
Bu belirtiler hepatite özgü değildir. Safra yolları hastalıkları, bazı enfeksiyonlar ve farklı karaciğer sorunları da benzer bulgulara yol açabilir. Tanı yalnız belirtilere bakılarak konmaz.
Kronik hepatit B ve C’de karaciğer hasarı gelişirken kişi uzun süre kendini iyi hissedebilir. Belirgin yorgunluk, karında sıvı birikmesi, bacaklarda şişme, kolay kanama veya sarılık gibi belirtiler bazen hastalık ilerlediğinde ortaya çıkar. Riskli temas öyküsü bulunan kişilerin belirti beklemeden değerlendirilmesi bu nedenle önem taşır.
Tanıda kişinin belirtileri, tıbbi öyküsü, riskli temasları ve muayene bulguları birlikte ele alınır. Karaciğer enzimleri hasar hakkında bilgi verir; virüsün türünü ve enfeksiyonun aktif olup olmadığını göstermek için ise seroloji ve moleküler testler gerekir.
ALT veya AST yüksekliği tek başına viral hepatit tanısı koydurmaz. Bu değerler ilaçlara, yağlı karaciğer hastalığına, alkole ve başka birçok duruma bağlı olarak da yükselebilir.
Test sonuçları tek tek değil, birbiriyle ve kişinin öyküsüyle birlikte değerlendirilmelidir. Örneğin pozitif anti-HBs sonucu aşıyla ya da geçirilmiş enfeksiyonla gelişen bağışıklığı gösterebilir; ayrım için diğer hepatit B belirteçlerine bakılır.
Ultrasonografi karaciğerin yapısını ve safra yollarını incelemeye yardımcı olur. Kronik hepatitte elastografi ile karaciğer sertliği ölçülebilir. Bilgisayarlı tomografi ve manyetik rezonans gibi yöntemler belirli klinik sorular için kullanılır. Karaciğer biyopsisi ise her hastada gerekli değildir; tanının veya hasarın derecesinin başka yöntemlerle netleştirilemediği seçilmiş durumlarda gündeme gelir.
Tedavi, iltihabın nedenine ve karaciğerdeki hasarın düzeyine göre değişir. Doktor önerisi olmadan ilaç, ağrı kesici, antibiyotik veya bitkisel ürün kullanılmamalıdır; karaciğer hastalığında bazı ürünler ek hasara yol açabilir.
İlaç veya toksin kaynaklı hepatitte şüpheli ürün hekim değerlendirmesiyle kesilir ve karaciğer bulguları izlenir. Otoimmün hepatitte bağışıklık yanıtını baskılayan ilaçlar kullanılabilir. Alkole bağlı hepatitte alkolün bırakılması, beslenmenin düzenlenmesi ve hastalığın şiddetine göre ek tedaviler gerekir. Neden bilinmeden yapılan “detoks” uygulamaları veya bitkisel karışımlar tedavi yerine geçmez.
Hepatit A ve hepatit B’ye karşı aşı vardır. Hepatit B aşısı aynı zamanda HBV olmadan çoğalamayan hepatit D’ye karşı dolaylı koruma sağlar. Hepatit C için günümüzde onaylı bir aşı bulunmaz. Hepatit E aşısı bazı ülkelerde ruhsatlı olsa da yaygın küresel kullanımda değildir.
Hepatit B aşısı ulusal aşı takviminde yenidoğan döneminden başlayarak uygulanır. Aşısız veya bağışık olmayan yetişkinlerde ise özellikle sağlık çalışanları, diyaliz hastaları, HBV ile yaşayan kişilerin ev halkı ve cinsel partnerleri, enjeksiyon yoluyla madde kullananlar ve kanla temas riski bulunan kişiler için değerlendirilir.
HBsAg pozitif anneden doğan bebeğe hepatit B aşısı ve hepatit B immünoglobulini, farklı enjeksiyon bölgelerinden doğumdan sonraki ilk 12 saat içinde uygulanır. Daha sonra aşı serisi tamamlanır ve bebeğin korunup korunmadığı uygun zamanda HBsAg ve anti-HBs testleriyle kontrol edilir. Uygulama ve takip planı çocuk sağlığı ekibi tarafından yürütülür.
Hepatit B ile olası temasın ardından izlenecek yol; temas eden kişinin aşı ve anti-HBs durumuna, kaynağın HBsAg sonucuna ve temasın niteliğine göre belirlenir. Hepatit B aşısı ve gerektiğinde hepatit B immünoglobulini mümkün olan en kısa sürede uygulanır. Hepatit C için temas sonrası koruyucu aşı veya ilaç yoktur; başlangıç ve takip testleri planlanır. İğne batması, korunmasız cinsel temas ya da enfekte kanla temas sonrasında belirti beklemeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
Hepatit A çoğunlukla kalıcı hasar bırakmadan iyileşir. Buna karşılık kronik hepatit B, C ve D yıllar içinde karaciğerde fibrozise ve siroza yol açabilir. Hastalık ilerlediğinde portal hipertansiyon, karında sıvı birikmesi, yemek borusu varislerinden kanama, karaciğer yetmezliği ve hepatoselüler karsinom gelişebilir.
Her hastada bu komplikasyonlar görülmez. Düzenli takip, uygun antiviral tedavi ve karaciğere ek zarar verebilecek etkenlerden kaçınma riski azaltmaya yardımcı olur. İleri evre karaciğer yetmezliğinde bazı hastalar için karaciğer nakli değerlendirmesi gerekebilir.
Viral hepatit şüphesi, riskli temas veya tarama testi değerlendirmesi için Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji bölümüne başvurulabilir. Kronik hepatit, karaciğer hasarı, fibrozis ve siroz takibi için Gastroenteroloji bölümü de değerlendirme ve tedavi sürecinde yer alır. Gerektiğinde iki branş birlikte çalışır.
Ciltte veya göz aklarında yeni başlayan sararma, koyu idrar, açık renkli dışkı, sürekli kusma, belirgin halsizlik ya da sağ üst karın ağrısı varsa aynı gün sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Gebelikte veya bilinen kronik karaciğer hastalığı bulunan kişilerde bu belirtiler gecikmeden değerlendirilmelidir.
İğne batması, enfekte olabilecek kanın göze, ağza ya da açık yaraya teması veya hepatit B riski taşıyan korunmasız cinsel temas sonrasında belirti beklenmemelidir. Hepatit B aşısı veya immünoglobulini gerekebileceğinden aynı gün değerlendirme yapılmalıdır. Hepatit C için temas sonrası koruyucu aşı, immünoglobulin veya önleyici ilaç yoktur; buna karşılık başlangıç ve takip testlerinin zamanında planlanması gerekir.
Bilinç bulanıklığı, olağandışı uyku hâli, bayılma, kanlı kusma, siyah dışkı veya durdurulamayan kanama gelişirse 112 aranmalıdır. Hızla artan karın şişliği ya da sıvı alınmasını engelleyen şiddetli kusma da acil servis değerlendirmesi gerektirir. Bilinç değişikliği bulunan kişi kendi aracıyla hastaneye götürülmemelidir.
Hepatit testleri için aç olmak gerekir mi?
Viral hepatitlere yönelik antikor, antijen ve PCR testleri için çoğunlukla açlık gerekmez. Aynı anda kan şekeri, yağ düzeyleri veya başka testler istenecekse laboratuvar farklı bir hazırlık önerebilir. Test öncesinde verilen talimatlara uyulmalıdır.
Riskli temastan hemen sonra yapılan test hepatiti kesin olarak dışlar mı?
Hayır. Temastan hemen sonra yapılan testler başlangıç değerini gösterir; yeni bulaş henüz testlerde saptanmayabilir. Tekrar testinin zamanı virüsün türüne, yapılan teste ve temasın niteliğine göre belirlenir. Hepatit B açısından aşı veya immünoglobulin gerekebileceği için test sonucunu beklemeden aynı gün değerlendirme yapılmalıdır.
Karaciğer enzimleri normal olduğu hâlde hepatit olabilir mi?
Evet. Özellikle kronik hepatit B ve C’de ALT ve AST bazı dönemlerde normal olabilir. Enfeksiyonu dışlamak için gerekli durumlarda virüse özgü antijen, antikor ve PCR testlerinden yararlanılır.
Evde hepatit B ile yaşayan biri varsa diğer aile bireyleri ne yapmalıdır?
Ev halkının hepatit B testleri ve aşı durumu değerlendirilmelidir. Bağışık olmayan kişilere aşı önerilebilir. Diş fırçası, tıraş bıçağı ve tırnak makası gibi kanla temas edebilecek eşyalar paylaşılmamalıdır. Buna karşılık aynı sofrayı, banyoyu veya tuvaleti kullanmak bulaşa yol açmaz.
Hepatit B veya C emzirmeye engel midir?
Hepatit B ve C genellikle anne sütüyle bulaşmaz. HBsAg pozitif annenin bebeğine doğumdan sonraki ilk 12 saat içinde hepatit B aşısı ve hepatit B immünoglobulini uygulanmalıdır. Hepatit C’de meme ucunda çatlak veya kanama varsa emzirme planı hekimle değerlendirilmelidir.
Hepatit C tedavisinden sonra hastalık yeniden gelişebilir mi?
Tedaviden en az 12 hafta sonra HCV RNA’nın saptanmaması kalıcı virolojik yanıt, yani tedavi başarısı olarak kabul edilir. Ancak bu durum bağışıklık sağlamaz; virüsle yeniden karşılaşan kişi tekrar enfekte olabilir. Tedavi öncesinde siroz gelişmişse karaciğer kanseri açısından takip sürdürülür.
Sivrisinek veya başka böcekler hepatit bulaştırır mı?
Hepatit A, B, C, D ve E virüslerinin sivrisinek ısırığıyla bulaştığını gösteren bir kanıt yoktur. Her hepatit türünün kendine özgü bulaş yolları vardır.
Hepatit B aşı serisi yarıda kalırsa baştan mı başlanır?
Çoğu durumda aşı serisine baştan başlanmaz; eksik dozlar uygun aralıklarla tamamlanır. Kaç doz gerektiği yaşa, önceki dozların tarihlerine, bağışıklık durumuna ve risk grubuna göre belirlenir.
Bu yazı hazırlanırken viral hepatitlerin bulaşma yolları, kronikleşme riski, tanı, tedavi ve aşıyla korunma ilkelerine ilişkin güncel resmi sağlık kaynakları incelenmiştir.
Web sitesi içeriklerimiz Yayın Danışma Kurulu tarafından onaylanarak yayınlanmaktadır. Bu makale genel bilgilendirme amacı taşır ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Herhangi bir sağlık sorununda, uzman bir sağlık profesyoneline danışmanız önerilir.
