Kortizol, böbrek üstü bezlerinden salgılanan ve vücudun strese verdiği yanıtı düzenleyen bir hormondur. Kortizol gün içinde değiştiği için normal değer kanın alındığı saate göre yorumlanır; sabah 07.00–10.00 arasında yaklaşık 6,0–18,4 µg/dL kabul edilir. Kortizol fazlalığı ya da eksikliğinin tanısı, endokrinoloji uzmanının istediği ek testlerle konur.
Kortizol testi, böbrek üstü bezlerinin yeterli ya da fazla hormon üretip üretmediğini anlamak için istenir. Kortizol gün içinde belirgin biçimde değiştiği için sonucun yorumu, kanın hangi saatte alındığına ve kişinin kullandığı ilaçlara bağlıdır.
Tek bir kortizol ölçümü çoğu zaman tanı için yeterli değildir. Endokrinoloji uzmanı şüphelenilen duruma göre tükürük, idrar ya da uyarı testleriyle değerlendirmeyi tamamlar.
Kortizol Nedir?
Kortizol, böbreklerin üzerinde yer alan böbrek üstü bezlerinden salgılanan ve vücudun strese verdiği yanıtı düzenleyen bir hormondur. Halk arasında “stres hormonu” olarak bilinse de görevleri bununla sınırlı değildir; kortizol kan şekerinin, tansiyonun ve vücudun enerji kullanımının dengede kalmasına yardımcı olur.
Kortizolün başlıca görevleri şunlardır:
Açlık ve stres sırasında kan şekerinin korunmasına yardımcı olur.
Tansiyonun ve kalp-damar sisteminin düzenli çalışmasına katkıda bulunur.
Vücuttaki iltihap yanıtını baskılar.
Uyku ve uyanıklık düzenini etkiler.
Kortizol salgısı, beyindeki hipofiz bezinden salgılanan ACTH hormonuyla kontrol edilir. Kortizol sabah uyanmadan önce yükselir, gün boyunca giderek azalır ve gece yarısı en düşük düzeyine iner. Bu günlük döngü nedeniyle sabah ve akşam alınan kanlarda farklı sonuçlar çıkması beklenen bir durumdur.
Kortizol Testi Neden İstenir?
Kortizol testi, vücutta kortizol fazlalığı ya da eksikliğinden şüphelenildiğinde istenir. Her iki durumun belirtileri yavaş geliştiği ve başka hastalıklarla karışabildiği için tanıda laboratuvar testleri belirleyici rol oynar.
Kortizol Yüksekliği ve Düşüklüğü Belirtileri Nelerdir?
Özellikle karın bölgesinde artan kilo, yuvarlaklaşan yüz ve ense bölgesinde yağlanma
Karın ve uyluklarda mor renkli, geniş çatlaklar
Kol ve bacaklarda kas güçsüzlüğü, kolay morarma
Açıklanamayan tansiyon ya da kan şekeri yüksekliği
Kortizol eksikliğinde ise halsizlik, kilo kaybı, iştahsızlık, tansiyon düşüklüğü, baş dönmesi, tuz isteği ve ciltte koyulaşma görülebilir. Uzun süre kortizonlu ilaç kullanmış ve bu ilacı bırakmış kişilerde de böbrek üstü bezlerinin yeniden çalışıp çalışmadığını anlamak için kortizol ölçülür.
Kortizol Testi Nasıl Yapılır?
Kortizol testi çoğu zaman koldaki bir toplardamardan alınan kan örneğiyle yapılır. Laboratuvarlarımızın test rehberine göre kortizol gün içinde belirgin biçimde değiştiği için kanın sabah saatlerinde ve aç karnına verilmesi önerilir; eksiklik araştırılırken kan genellikle sabah 08.00 civarında alınır.
Şüphelenilen duruma göre hekim kan testinin yerine ya da yanında şu testleri isteyebilir:
Gece tükürük kortizolü: Kortizolün en düşük olması gereken gece saatlerinde tükürükten ölçülür. Kortizol fazlalığının araştırılmasında kullanılır.
24 saatlik idrarda kortizol: Bir gün boyunca biriktirilen idrarda atılan kortizol miktarına bakılır. İdrar, laboratuvarın verdiği özel kaba toplanır.
Deksametazon baskılama testi: Gece kortizon türevi bir ilaç alınır ve ertesi sabah kortizol ölçülür. Sağlıklı kişilerde kortizolün baskılanması beklenir.
ACTH uyarı testi: Damardan ACTH benzeri bir ilaç verildikten sonra kortizolün yükselip yükselmediğine bakılır. Kortizol eksikliğinin araştırılmasında kullanılır.
Kortizonlu ilaçlar, kremler, spreyler ve eklem iğneleri ile doğum kontrol hapları gibi östrojen içeren ilaçlar sonucu etkileyebilir; kullanılan ilaçlar hekime bildirilmeli ve hekime danışmadan bırakılmamalıdır. Kan vermeden önce yoğun stres ve ağır egzersizden kaçınmak, uykusuz geçen bir gecenin ardından testi ertelemek sonucun güvenilirliğini artırır. Lokman Hekim hastanelerinde verdiğiniz tahlillerin sonuçlarına e-Hizmetler üzerinden ulaşabilirsiniz.
Kortizol Kaç Olmalı?
Yetişkinlerde sabah 07.00–10.00 arasında alınan kanda kortizolün normal değeri yaklaşık 6,0–18,4 µg/dL, öğleden sonra 16.00–20.00 arasında ise 2,7–10,5 µg/dL’dir. Değerin akşam saatlerinde sabaha göre düşük olması, kortizolün günlük döngüsünün bir sonucudur. Yetişkinlerde kortizol için yaşa göre ayrı bir aralık kullanılmaz; sonucu belirleyen asıl etken kanın alındığı saattir.
Kanın alındığı saat
Kortizol (µg/dL)
Kortizol (nmol/L)
Sabah 07.00–10.00
6,0–18,4
166–507
Öğleden sonra 16.00–20.00
2,7–10,5
74–291
Referans aralıkları kullanılan yönteme göre laboratuvardan laboratuvara değişir; bu nedenle sonucunuzu raporunuzdaki aralıkla ve kanın alındığı saatle birlikte değerlendirmeniz gerekir. Sabah kortizolünün belirgin düşük olması eksikliği düşündürürken, normal bir sabah değeri kortizol fazlalığını tek başına dışlamaz.
Kortizol sonucunuzu aşağıdaki araçla, kanın alındığı saati de seçerek yorumlayabilirsiniz.
—
Sonucunuzu girdiğinizde değeriniz bu ölçekte gösterilir.
Değerlendirme
—
Referans aralığı
—
Başvurulacak bölüm
—
Girdiğiniz değerler yalnız tarayıcınızda işlenir; hiçbir yere gönderilmez ve kaydedilmez.
Kortizol Yüksekliği Ne Anlama Gelir?
Kortizol yüksekliği her zaman bir hastalığı göstermez; vücut stres altındayken kortizol üretimini doğal olarak artırır. Ağır bir hastalık, ameliyat, yoğun ruhsal stres, uykusuzluk ve gebelik kortizolü geçici olarak yükseltebilir. Östrojen içeren ilaçlar ise kanda kortizolü taşıyan proteini artırdığı için ölçülen değeri yükseltir.
Kortizolün uzun süre yüksek kalmasıyla ortaya çıkan Cushing sendromunun en sık nedeni, tedavi amacıyla uzun süre kullanılan kortizonlu ilaçlardır. Daha seyrek olarak hipofiz bezinde ACTH salgılayan küçük bir tümör ya da böbrek üstü bezinde kortizol üreten bir kitle neden olabilir.
Kortizol fazlalığı uzun sürdüğünde yüksek tansiyon, diyabet, kemik erimesi, enfeksiyonlara yatkınlık ve kas güçsüzlüğü gelişebilir. Bu nedenle kortizol yüksekliği saptanan kişilerde, endokrinoloji uzmanı fazlalığın gerçek olup olmadığını gece tükürük kortizolü ya da deksametazon baskılama testi gibi testlerle doğrular, ardından nedeni araştırır.
Kortizol Düşüklüğü Ne Anlama Gelir?
Kortizol düşüklüğü, böbrek üstü bezlerinin yeterince hormon üretemediğini gösterebilir. Bu durumun en sık nedeni, uzun süre kullanılan kortizonlu ilaçların aniden bırakılmasıdır; dışarıdan kortizon alındığı sürece böbrek üstü bezleri dinlenmeye geçer ve ilaç kesildiğinde hemen yeniden çalışamayabilir.
Böbrek üstü bezlerinin kendisinin hasar gördüğü Addison hastalığında ve hipofiz bezinin yeterince ACTH salgılamadığı durumlarda da kortizol düşük bulunur. Kanın günün geç saatlerinde alınması da sonucun düşük çıkmasına yol açabileceği için hekim, düşük bir değeri doğrulamak için sabah tekrar ölçüm ya da ACTH uyarı testi isteyebilir.
Kortizol eksikliği, tedavi edildiğinde kontrol altına alınabilen bir durumdur. Endokrinoloji uzmanı eksik hormonu ilaçla yerine koyar ve hastaya ateşli hastalık ya da ameliyat gibi stres dönemlerinde ilaç dozunun nasıl ayarlanacağını anlatır.
Kortizol Sonucu İçin Hangi Bölüme Başvurulur?
Kortizol sonucu düşük ya da yüksek çıktığında endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanına başvurulmalıdır. Endokrinoloji uzmanı sonucu kanın alındığı saat, kullanılan ilaçlar ve belirtilerle birlikte değerlendirir; gerekirse doğrulama testleri ve görüntüleme ister.
Kortizol eksikliği olan ya da uzun süredir kortizonlu ilaç kullanan bir kişide şiddetli halsizlik, kusma, karın ağrısı, tansiyon düşüklüğü ve bilinç bulanıklığı böbrek üstü bezi krizini düşündürür. Bu durum acil tedavi gerektirir; gecikmeden 112 aranmalı ya da en yakın acil servise başvurulmalıdır.
Kortizol ve kortizon birbirine yakın ama farklı maddelerdir. Kortizol böbrek üstü bezlerinin ürettiği etkin hormondur; kortizon ise vücutta kortizole dönüşebilen bir maddedir ve halk arasında kortizole benzer etki gösteren ilaçların genel adı olarak kullanılır. Bu ilaçlar kandaki kortizol ölçümünü etkileyebildiği için kortizonlu ilaç kullanan kişilerde sonuç, ilaç dikkate alınarak yorumlanır.
Kortizol Yüksekliği Kilo Aldırır mı?
Kortizolün uzun süre yüksek kalması özellikle karın, yüz ve ense bölgesinde kilo artışına yol açabilir. Kilo artışının pek çok nedeni olduğu için yalnız kilo alındığı için kortizol fazlalığından söz edilmez; tanı belirtiler ve doğrulama testleriyle konur.
Kortizol Seviyesi Nasıl Düşürülür?
Kortizolü düşürmenin yolu, yüksekliğin nedenine bağlıdır. Yoğun stres, uykusuzluk ya da ağır egzersiz gibi geçici nedenlerde düzenli uyku, stresle başa çıkma yöntemleri ve dengeli beslenme kortizolün normal düzeye inmesine yardımcı olur. Kortizol yüksekliği Cushing sendromu gibi bir hastalığa ya da kortizonlu ilaç kullanımına bağlıysa tedaviyi endokrinoloji uzmanı planlar. Kortizonlu ilaçların birden bırakılması böbrek üstü bezi yetmezliğine yol açabileceği için bu ilaçlar hekime danışmadan kesilmemelidir.
Deksametazon Baskılama Testi Nasıl Yapılır?
Bu testte gece saat 23.00 civarında hekimin belirttiği dozda deksametazon tableti alınır ve ertesi sabah 08.00 civarında kan verilerek kortizol ölçülür. Sağlıklı kişilerde ilaç kortizol üretimini baskılar; kortizolün yeterince düşmemesi kortizol fazlalığını düşündürür ve ek testlerle değerlendirilir.
Tükürükte Kortizol Testi Nasıl Yapılır?
Gece tükürük kortizolü testi için genellikle saat 23.00 civarında, laboratuvarın verdiği özel bir tüple tükürük örneği toplanır. Örnek alınmadan önceki yarım saat içinde yemek yenmemeli, diş fırçalanmamalı ve sigara içilmemelidir.
Cushing Sendromu Tedavi Edilebilir mi?
Cushing sendromu, nedeni belirlendiğinde tedavi edilebilen bir durumdur. Kortizonlu ilaçlara bağlı olduğunda hekim ilacın dozunu kontrollü biçimde azaltır; hipofiz ya da böbrek üstü bezindeki bir kitleye bağlı olduğunda ise çoğu zaman cerrahi tedavi uygulanır ve belirtiler zamanla geriler.
Yararlanılan Bilimsel Kaynaklar
Bu yazı; kortizol testi ve böbrek üstü bezi hastalıkları hakkında güvenilir kurum kaynakları ve klinik kılavuzlar incelenerek hazırlanmıştır.
