Tiroid, boynun ön bölümünde yer alan ve vücudun enerjiyi nasıl kullandığını etkileyen hormonları üreten bir bezdir. Yorgunluk, açıklanamayan kilo değişimi, çarpıntı, sıcak veya soğuğa hassasiyet ve boyunda şişlik gibi belirtiler tiroid hastalıklarıyla ilişkili olabilir. Bu belirtiler başka sağlık sorunlarında da görülebildiği için tanı yalnız şikâyetlere bakılarak konmaz.
Tiroid hastalıkları iki farklı yoldan belirti verebilir: Bez az ya da fazla hormon ürettiğinde vücudun çalışma hızı değişir; guatr veya nodül gibi yapısal sorunlarda ise boyunda şişlik, baskı ya da yutma güçlüğü ortaya çıkabilir. Doğru değerlendirme, bu iki durumu birbirinden ayırarak başlar.
Tiroid, gırtlağın altında ve soluk borusunun önünde bulunan kelebek biçiminde bir iç salgı bezidir. Sağ ve sol lobları, istmus adı verilen ince bir doku köprüsüyle birbirine bağlanır. Normal büyüklükteki tiroid çoğu kişide dışarıdan görülmez ve elle kolayca fark edilmez.
Tiroid bezinin temel görevi tiroksin (T4) ve triiyodotironin (T3) hormonlarını üretmektir. Tiroid bezi ağırlıklı olarak T4 üretir; T4, karaciğer ve diğer dokularda daha etkili olan T3 hormonuna dönüştürülür. T3 ve T4 birlikte enerji kullanımının, kalp ve kasların çalışmasının, sindirim ve sinir sistemi işlevlerinin ve vücut sıcaklığının düzenlenmesinde görev alır.
Tiroid hormonlarının etkisi tek bir organla sınırlı değildir. Başlıca görevleri şunlardır:
Tiroid bezinin ne kadar hormon üreteceğini, beynin tabanındaki hipofiz bezinden salgılanan tiroid uyarıcı hormon (TSH) yönlendirir. Kandaki tiroid hormonu azaldığında TSH genellikle yükselerek tiroidi daha fazla çalışmaya çağırır. Tiroid hormonu arttığında ise TSH çoğu zaman düşer. Bu geri bildirim sistemi, tiroid hormonu üretiminin vücudun ihtiyacına göre dengelenmesini sağlar.
“Tiroid yüksekliği” tek başına açık bir tıbbi ifade değildir. Kastedilen değerin TSH mı, serbest T4 mü yoksa T3 mü olduğu bilinmeden sonuç yorumlanamaz. Çünkü TSH yüksekliği çoğu zaman tiroid bezinin az çalışmasına, T4 veya T3 yüksekliği ise tiroid hormon fazlalığına işaret eder.
| Test örüntüsü | Çoğu zaman düşündürdüğü durum |
|---|---|
| TSH yüksek, serbest T4 düşük | Tiroid bezinden kaynaklanan hipotiroidi |
| TSH düşük, serbest T4 ve/veya T3 yüksek | Hipertiroidi |
| TSH yüksek veya düşük, serbest hormonlar normal | Erken ya da hafif işlev bozukluğu, geçici değişiklikler veya başka etkenler; sonuç şikâyetler ve diğer testlerle birlikte yorumlanır |
Laboratuvarın referans aralığı, yaş, gebelik, kullanılan ilaçlar, geçirilen hastalıklar ve bazı takviyeler test sonuçlarını etkileyebilir. Bu nedenle yalnızca tek bir değere bakarak “tiroid hızlı” veya “tiroid yavaş” sonucuna varmak doğru değildir.
Tiroid hastalıklarında yorgunluk, kilo değişimi, çarpıntı, sıcak veya soğuğa hassasiyet ve boyunda şişlik görülebilir. Belirtiler, sorunun hormon üretiminde mi yoksa bezin yapısında mı olduğuna bağlı olarak değişir. Hipotiroidide vücut işlevleri yavaşlama eğilimi gösterirken hipertiroidide hızlanır. Guatr ve nodüller ise hormon değerleri normal olsa bile boyunda yer kaplayan bir oluşuma bağlı şikâyetlere yol açabilir.
Hipotiroidi, tiroid bezinin vücudun ihtiyacını karşılayacak kadar hormon üretememesidir. Belirtiler çoğu zaman yavaş gelişir ve başka hastalıklarla karışabilir.
Tiroidin az çalışması kişide şu belirtilere yol açabilir:
Yorgunluk ve kilo alma, tiroidin az çalışmasında sık görülen şikâyetlerdendir. Yine de bu belirtiler tek başına hipotiroidi olduğunu göstermez. Tanı; belirtiler, muayene bulguları ve TSH ile serbest T4 başta olmak üzere kan testlerinin birlikte değerlendirilmesiyle konur.
Günlük dilde “tiroid yüksekliği belirtileri” denildiğinde çoğunlukla hipertiroidi, yani tiroid hormonlarının fazla olması kastedilir. Bu durumda vücudun birçok işlevi hızlanır.
Tiroid hormonlarının fazla olması şu belirtilere yol açabilir:
Graves hastalığında bu belirtilere gözlerde kuruluk, batma, öne doğru belirginleşme veya çift görme gibi göz sorunları da eşlik edebilir. Her hipertiroidi hastasında göz bulgusu görülmez.
Erkeklerde tiroid hastalıkları ayrı bir temel belirti seti oluşturmaz. Yorgunluk, kilo değişimi, çarpıntı, sıcak veya soğuğa hassasiyet, bağırsak alışkanlıklarında değişiklik, kas güçsüzlüğü ve boyunda şişlik erkeklerde de görülebilir. Belirtilerin hafif ya da başka bir nedene bağlanabilir olması tanıyı geciktirebildiği için şikâyetlerin süresi ve birlikte görülme biçimi önemlidir.
Tiroid hastalıkları yalnız bezin az veya fazla çalışmasından ibaret değildir. Bağışıklık sisteminden kaynaklanan hastalıklar, iltihaplanma, bez büyümesi, nodüller ve kanserler de tiroidi etkileyebilir.
| Hastalık veya durum | Ne olur? |
|---|---|
| Hipotiroidi | Tiroid bezi vücudun ihtiyacından daha az hormon üretir. |
| Hipertiroidi | Tiroid hormonları vücudun ihtiyacından fazla üretilir veya kana fazla miktarda geçer. |
| Hashimoto tiroiditi | Bağışıklık sistemi tiroid bezine karşı tepki geliştirir; zamanla hipotiroidi oluşabilir. |
| Graves hastalığı | Bağışıklık sistemi tiroidi fazla hormon üretmeye yönlendirir; hipertiroidinin sık nedenlerinden biridir. |
| Tiroidit | Tiroid bezi iltihaplanır. Hastalığın dönemine göre önce hormon fazlalığı, daha sonra hormon azlığı görülebilir. |
| Guatr | Tiroid bezi büyür. Hormon düzeyleri normal, düşük veya yüksek olabilir. |
| Tiroid nodülü | Bez içinde çevre dokudan farklı bir oluşum gelişir. Nodüller tek ya da çok sayıda olabilir. |
| Tiroid kanseri | Tiroid hücreleri kontrolsüz biçimde çoğalır. Papiller, foliküler, medüller ve anaplastik gibi farklı türleri vardır. |
Tiroid hastalıklarının tek bir nedeni yoktur. Hashimoto hastalığında bağışıklık sistemi tiroid bezine zarar vererek hormon üretimini azaltabilir; Graves hastalığında ise bez gereğinden fazla hormon üretir. Tiroid işlevi; iyotun yetersiz ya da aşırı alınması, bazı ilaçlar, tiroid iltihabı, doğum sonrası hormonal değişiklikler, tiroid ameliyatı veya radyasyon tedavisi nedeniyle de bozulabilir. Nodül ve guatr gelişiminde ise genetik yatkınlık, iyotla ilişkili etkenler ve bezdeki yapısal değişiklikler etkili olabilir.
Ailede tiroid hastalığı bulunması, başka bir otoimmün hastalığa sahip olmak, ileri yaş, gebelik veya doğum sonrası dönem ve geçmişte baş-boyun bölgesine radyasyon uygulanmış olması bazı tiroid hastalıklarının görülme olasılığını artırabilir. Ancak bu etkenlerden birinin ya da birkaçının bulunması, kişide mutlaka tiroid hastalığı gelişeceği anlamına gelmez.
Tiroid nodülü, tiroid bezinde normal dokudan farklı özellik gösteren bir oluşumdur. Nodüllerin çoğu iyi huyludur ve pek çoğu başka bir nedenle yapılan muayene veya görüntüleme sırasında fark edilir. Bununla birlikte TSH sonucunun normal çıkması, bir nodülün varlığını ya da kanser riskini tek başına dışlamaz.
Tiroid bezinin büyümesine guatr denir. Küçük nodüller çoğu zaman belirti vermez; ancak bez büyüdüğünde veya bir nodül çevredeki yapılara baskı yaptığında şu şikâyetler görülebilir:
Guatr veya nodülü olan bir kişinin tiroid hormonları düşük, yüksek ya da normal olabilir.
Bir nodül saptandığında değerlendirme, kişinin sağlık öyküsü ve boyun muayenesiyle başlar. TSH ve gerektiğinde diğer hormon testleri, tiroidin hormon üretim durumunu gösterir. TSH düşükse nodülün gereğinden fazla hormon üretip üretmediğini anlamak için tiroid sintigrafisinden yararlanılabilir.
Nodülün kanser riski açısından değerlendirilmesinde temel inceleme ultrasondur. Hekim, bu görüntülerde nodülün boyutunu, iç yapısını, sınırlarını ve çevredeki lenf düğümlerini inceler. Biyopsi gerekip gerekmediğine nodülün büyüklüğü ile ultrason özelliklerini birlikte değerlendirerek karar verir. Biyopsi gerekli görülürse ince bir iğneyle alınan hücre örneğini patoloji uzmanı inceler.
Bir tiroid nodülünün riskli olup olmadığı yalnız büyüklüğüne bakılarak belirlenmez. Ultrasonun şüpheli bir yapı göstermesi, nodülün belirgin biçimde büyümesi, boyunda şüpheli lenf düğümleri bulunması, sert ve hareketsiz bir kitle, açıklanamayan ses kısıklığı, çocuklukta baş-boyun bölgesine radyasyon öyküsü veya ailede belirli tiroid kanseri türlerinin bulunması daha ayrıntılı değerlendirme gerektirebilir.
Bu bulguların hiçbiri tek başına kanser tanısı koydurmaz. Risk değerlendirmesi; muayene, ultrason sınıflaması, kan testleri ve gerektiğinde biyopsi sonucunun birlikte ele alınmasıyla yapılır.
Biyopsi ve ameliyat için herkes adına geçerli tek bir milimetre sınırı yoktur. Biyopsi kararı nodülün ultrason risk örüntüsü ile boyutunun birlikte değerlendirilmesine dayanır. Bu nedenle bazı durumlarda ultrasonda şüpheli özellikler taşıyan küçük bir nodül bile biyopsi gerektirebilir. Buna karşılık hekim, daha büyük ancak düşük riskli özellikler gösteren bir nodülün belirli aralıklarla takip edilmesine karar verebilir.
Biyopsinin kanser veya kanser şüphesi göstermesi, nodülün belirgin biçimde büyümesi, fazla hormon üretmesi ya da yutma ve nefes alma güçlüğüne yol açması ameliyatı gündeme getirebilir. Ameliyat gerekip gerekmediğine bütün bulgular birlikte değerlendirilerek karar verilir. İyi huylu, belirti oluşturmayan ve riskli değişiklik göstermeyen nodüller ise çoğu zaman belirli aralıklarla ultrasonla takip edilir.
Tiroid kanseri, tiroid bezindeki hücrelerin kontrolsüz biçimde çoğalmasıyla ortaya çıkar. Her tiroid nodülü kanser değildir; nodüllerin büyük bölümü iyi huyludur. Kanser riskini yalnız belirtiler, hormon testleri veya nodülün boyutu üzerinden belirlemek mümkün değildir.
Tiroid kanseri erken dönemde belirti vermeyebilir. Bazı olgular rutin muayenede veya başka bir nedenle yapılan görüntülemede fark edilir. Boyunda yeni ortaya çıkan ya da büyüyen bir yumru, yutma veya nefes alma güçlüğü ve kalıcı ses kısıklığı değerlendirme gerektiren olası belirtilerdir.
Bu belirtiler kanser dışındaki hastalıklarda da görülebilir. Tiroid kanseri tanısı, ultrason ve gerektiğinde biyopsi gibi incelemelerle konur.
Tiroid kanserinin 1. evresi, belirli bir belirti listesiyle tanımlanmaz. Erken evrede hiç şikâyet olmayabilir veya yalnız boyunda küçük bir nodül fark edilebilir. Evre; kanserin türü, kişinin yaşı, tümörün özellikleri ve hastalığın tiroid dışına yayılıp yayılmadığı gibi ölçütlerle belirlenir. Bu nedenle belirtilere bakarak evre tahmini yapılamaz.
Tiroid kanserinin çoğu kişide tek bir nedeni gösterilemez. Çocukluk döneminde baş-boyun bölgesinin radyasyona maruz kalması ve bazı kalıtsal gen değişiklikleri belirli tiroid kanseri türleri için risk oluşturabilir.
Hastalığın seyri; kanserin türüne, evresine, yayılımına, kişinin yaşına ve genel sağlık durumuna bağlıdır. Bazı tiroid kanseri türlerinde tedavi sonuçları iyi olabilirken daha nadir görülen bazı türler daha hızlı ilerleyebilir. Kişisel risk, patoloji ve evre bilgisi olmadan “ölümcül” ya da “zararsız” şeklinde genelleme yapmak doğru değildir.
Tiroid değerlendirmesi, şikâyetlerin ne zaman başladığını ve boyunda yapısal bir değişiklik olup olmadığını anlamakla başlar. Hekim; kullanılan ilaçları, aile öyküsünü, geçirilmiş ameliyat veya radyasyon tedavisini sorgular, boynu muayene eder ve kalp atımı, cilt, gözler ya da refleksler gibi eşlik eden bulgulara bakar.
| Test veya inceleme | Ne için kullanılır? |
|---|---|
| TSH | Tiroid işlevini değerlendirmede çoğu zaman ilk kan testidir. |
| Serbest T4 ve gerektiğinde T3 | Kandaki tiroid hormonu düzeyini gösterir; TSH ile birlikte yorumlanır. |
| Tiroid peroksidaz antikoru (anti-TPO), tiroglobulin antikoru (anti-Tg) ve TSH reseptör antikorları | Hashimoto ve Graves gibi otoimmün tiroid hastalıklarının ayırt edilmesinde kullanılır. Anti-TPO yüksekliği otoimmün bir nedeni destekleyebilir; ancak antikor düzeyi tiroidin ne kadar çalıştığını göstermez. |
| Tiroid ultrasonu | Bezin boyutunu ve nodüllerin yapısal özelliklerini gösterir; hormon üretimini ölçmez. |
| Tiroid sintigrafisi | Özellikle TSH düşük olduğunda nodülün hormon üretip üretmediğini gösterir. |
| İnce iğne aspirasyon biyopsisi | Uygun nodüllerden hücre örneği alınarak kanser riski açısından patolojik inceleme yapılmasını sağlar. |
“Tiroid nasıl geçer?” veya “Tiroide ne iyi gelir?” sorularının tek bir cevabı yoktur. Tiroid bir organdır; tedavi edilen ise hipotiroidi, hipertiroidi, nodül, guatr, tiroidit veya kanser gibi belirli hastalıktır. Tedavi, tanıya ve kişinin klinik durumuna göre ilaç, düzenli takip, radyoaktif iyot veya ameliyat içerebilir.
Hipotiroidide eksik olan hormon, tiroid hormon ilacıyla yerine konur. Doz; TSH, serbest T4, yaş, gebelik durumu, kalp hastalıkları ve kullanılan diğer ilaçlar dikkate alınarak kişiye göre ayarlanır.
Hipertiroidi tedavisi, hastalığın nedenine ve şiddetine göre belirlenir. Antitiroid ilaçlar hormon üretimini azaltır; bazı ilaçlar ise çarpıntı ve titreme gibi belirtilerin kontrolüne yardımcı olur. Radyoaktif iyot ve tiroid ameliyatı da uygun kişilerde değerlendirilebilecek seçeneklerdir. Her yöntem herkes için uygun değildir; yaş, gebelik, kalp hastalıkları, göz tutulumu, guatrın büyüklüğü ve hastalığın nedeni tedavi seçimini etkiler.
İyi huylu ve belirti oluşturmayan nodüller çoğu zaman düzenli kontrollerle takip edilir. Fazla hormon üreten, büyüyen, çevredeki dokulara baskı yapan veya kanser şüphesi taşıyan nodüllerde ise tedavi gündeme gelebilir.
Düzenli takipte hekim, muayene ve ultrason kontrolleriyle nodülün büyüyüp büyümediğini veya yeni şüpheli özellikler kazanıp kazanmadığını değerlendirir. Tedavi gerektiğinde radyoaktif iyot ya da ameliyat seçenekleri nodülün işlevine, ultrason ve biyopsi bulgularına ve kişide oluşturduğu şikâyetlere göre ele alınır.
Tiroid kanserinde tedavi, kanserin türü ve yayılımına göre planlanır. Tiroid bezinin bir bölümü ya da tamamı ameliyatla çıkarılabilir; bazı kişilerde radyoaktif iyot ve başka tedaviler gerekebilir. Ameliyatın kapsamı yalnız nodülün boyutuna göre değil, patoloji ve evre değerlendirmesine göre belirlenir.
Tiroid bezinin tamamı çıkarıldığında vücut artık tiroid hormonu üretemez. Bu nedenle eksik hormonun yaşam boyu ilaçla yerine konması gerekir. Bezin bir bölümü çıkarıldığında ise ilaç gereksinimi kalan dokunun işlevine ve kan testlerine göre belirlenir. Ameliyat sonrası takip planını, ameliyatın nedeni ve patoloji sonucu şekillendirir.
Her tiroid ilacı aynı amaçla kullanılmaz. Hipotiroidide kullanılan tiroid hormon ilacı eksik hormonu yerine koyar; hipertiroidide kullanılan antitiroid ilaçlar ise hormon üretimini azaltır. Bazı ilaçlar, tiroid hormonu düzeyini değiştirmeden çarpıntı ve titreme gibi belirtileri geçici olarak hafifletmek için verilir.
Tiroid ilaçlarının hekimin önerdiği dozda ve düzende kullanılması, hormon düzeylerinin dengede kalmasını destekler. İlacı hekim onayı olmadan bırakmak veya dozunu değiştirmek, hormon düzeylerinin yeniden dengesizleşmesine yol açabilir. İlaç kullanırken yeni bir şikâyet ortaya çıkarsa tedaviyi kendi kararıyla kesmek yerine tedaviyi düzenleyen hekimle görüşmek gerekir. Hekim, şikâyetin ilaçla ilişkili olup olmadığını değerlendirir; uygun görürse dozu veya tedavi planını değiştirebilir. Başkasına reçete edilmiş bir tiroid ilacı ise kullanılmamalıdır.
Tüm tiroid hastaları için geçerli tek bir beslenme programı veya yasaklı besin listesi yoktur. Dengeli beslenme genel sağlığı destekler; ancak hipotiroidiyi, hipertiroidiyi veya nodülü tek başına tedavi etmez.
İyot, vücudun kendi başına üretemediği ve tiroid hormonu yapımında kullandığı bir elementtir; besinler ve iyotlu tuz gibi kaynaklardan alınır. Hem iyot yetersizliği hem de gereğinden fazla iyot almak bazı tiroid hastalıklarını etkileyebilir. Bu nedenle iyot damlası, deniz yosunu içeren ürünler veya yüksek doz iyot takviyeleri hekim önerisi olmadan kullanılmamalıdır. Fazla iyot, Hashimoto veya başka otoimmün tiroid hastalıkları olan bazı kişilerde tiroid işlevini olumsuz etkileyebilir.
Tiroid hormon ilacının bağırsaktan emilimi; yiyeceklerden, demir veya kalsiyum içeren ürünlerden ve başka ilaçlardan etkilenebilir. İlacın hangi saatte ve bu ürünlerle ne kadar arayla alınacağı, kullanılan ilaca ve kişinin tedavi planına göre hekim veya eczacıyla netleştirilmelidir.
Tiroid hastalıklarının hormon ve metabolizma yönünden değerlendirilmesi için Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları bölümüne başvurulabilir. Endokrinolojiye doğrudan erişimin olmadığı durumlarda İç Hastalıkları (Dahiliye) ilk değerlendirmeyi yapabilir.
Nodül, büyük guatr, biyopside şüpheli sonuç veya ameliyat gerektiren bir durum söz konusuysa Genel Cerrahi değerlendirmesi gerekir. Tedavi planı, gerektiğinde endokrinoloji, radyoloji, nükleer tıp, patoloji ve cerrahi ekiplerinin birlikte değerlendirmesiyle oluşturulur.
Her iki belirti grubu da poliklinik başvurusunu gerektirir; ancak boyunda yeni ortaya çıkan veya ilerleyen yapısal bir belirti varsa randevu ertelenmemelidir:
Aşağıdaki durumlardan biri varsa 112 aranmalı veya acil servise başvurulmalıdır:
Tiroid neden öksürük yapar?
Tiroid hastalıkları genellikle öksürüğün doğrudan nedeni değildir. Büyük bir guatr veya nodül soluk borusuna baskı yaparsa ya da boğazda gıcık hissi oluşturursa öksürük görülebilir. Uzayan öksürük yalnız tiroide bağlanmamalı; akciğer, üst solunum yolu, reflü ve kullanılan ilaçlar gibi diğer nedenler de değerlendirilmelidir.
Tiroid kanserinde terleme olur mu?
Aşırı terleme tiroid kanserinin tipik belirtisi değildir; daha çok tiroid hormon fazlalığında görülür. Tiroid kanseri erken dönemde hiç belirti vermeyebilir ve hormon testleri normal olabilir. Boyunda büyüyen kitle, kalıcı ses kısıklığı, yutma veya nefes alma güçlüğü varsa hekim değerlendirmesi gerekir.
Tiroid ve guatr aynı şey mi?
Hayır. Tiroid boyunda bulunan bezin adıdır; guatr ise bu bezin büyümesini anlatır. Guatrı olan bir kişinin tiroid hormonları düşük, yüksek veya normal olabilir.
Bu yazı; tiroid bezinin işlevi, tiroid hastalıkları, nodüller, kanser ve acil durumlar hakkında güncel hasta bilgilendirme kaynakları incelenerek hazırlanmıştır.
Web sitesi içeriklerimiz Yayın Danışma Kurulu tarafından onaylanarak yayınlanmaktadır. Bu makale genel bilgilendirme amacı taşır ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Herhangi bir sağlık sorununda, uzman bir sağlık profesyoneline danışmanız önerilir.
