Yatak Yarası (Bası Yarası) Nedir, Nasıl Önlenir?

Yatak Yarası (Bası Yarası) Nedir?

Yatak yarası, tıpta bası yarası, basınç yarası ya da dekübit ülseri olarak adlandırılan bir doku hasarıdır. Hasar yalnız derinin yüzeyiyle sınırlı kalmayabilir, altındaki yağ, kas ve kemik dokusuna kadar uzanabilir. Bu nedenle dışarıdan küçük görünen bir yaranın altında daha geniş bir hasar bulunabilir. Yatak yarası bulaşıcı değildir ve doğru bakımla büyük ölçüde önlenebilir.

Yatak Yarası Neden Olur?

Deri ile kemik arasında kalan doku uzun süre sıkıştığında o bölgeye giden kan akımı azalır. Yeterli oksijen ve besin alamayan doku zarar görür ve yara gelişir. Basınca ek olarak hastanın yatakta kayması ya da çekilerek hareket ettirilmesi sırasında derinin sürtünmesi ve idrar, dışkı ya da terle derinin sürekli nemli kalması da yatak yarası oluşumunu kolaylaştırır. Yatak yarası çoğunlukla günler içinde gelişir ancak çok yüksek riskli hastalarda birkaç saat içinde de ortaya çıkabilir.

Yatak Yarası Nerede Çıkar?

Yatak yarası, vücut ağırlığının yatak ya da sandalye üzerinde toplandığı kemikli bölgelerde çıkar. Sırtüstü yatan hastada kuyruk sokumu, topuklar, kürek kemikleri ve başın arka kısmı en sık etkilenen bölgelerdir. Yan yatan hastada kalçanın yan kısmı, dizler ve ayak bilekleri, tekerlekli sandalyede oturan hastada ise kuyruk sokumu ve oturak kemikleri risk altındadır.

Yatak Yarası Kimlerde Görülür?

Yatak yarası, hareket kısıtlılığı olan ve derisi basınca karşı korunmasız kalan kişilerde gelişir. Yatak yarası açısından en çok risk taşıyan kişiler şunlardır:

• Yatağa ya da tekerlekli sandalyeye bağımlı olan kişiler
• İnme, omurilik yaralanması ya da ileri evre demans nedeniyle hareket edemeyen hastalar
• Yoğun bakımda yatmış ya da büyük bir ameliyat geçirmiş hastalar
• Çok zayıf olan ya da yetersiz beslenen kişiler
• İdrar ya da dışkı kaçırma sorunu olan kişiler
• Diyabet ya da damar hastalıkları nedeniyle kan dolaşımı bozulan kişiler
• Ağrı ve basınç hissi azalmış olan hastalar
• Daha önce yatak yarası geçirmiş kişiler

İleri yaşta derinin incelmesi ve esnekliğini kaybetmesi de yatak yarası riskini artırır.

Yatak Yarası Belirtileri

Yatak yarası çoğunlukla derideki küçük bir renk değişikliğiyle başlar. Erken dönemde şu belirtiler dikkat çeker:

• Parmakla bastırıldığında solmayan kızarıklık ya da koyu renkli deride morumsu renk değişikliği
• Bölgenin çevresine göre daha sıcak, sert ya da yumuşak hissedilmesi
• Ağrı, yanma ya da kaşıntı

Bu belirtiler fark edildiğinde bölgedeki basınç hemen kaldırılmalı ve hastayı takip eden hekime ya da hemşireye bilgi verilmelidir. Bu dönemde alınan önlemler, yaranın açılmasını çoğu zaman engeller.

Yatak Yarası Evreleri

Yatak yarası, dokudaki hasarın derinliğine göre dört evrede değerlendirilir:

• Evre 1: Deri bütünlüğü bozulmamıştır. Parmakla bastırıldığında solmayan kızarıklık vardır.
• Evre 2: Derinin üst tabakası kaybolmuştur. Yara yüzeysel bir sıyrık ya da içi sıvı dolu kabarcık gibi görünür.
• Evre 3: Yara deri altındaki yağ dokusuna kadar ilerlemiştir. Kas ve kemik görünmez.
• Evre 4: Yara kas, tendon ya da kemiğe kadar ulaşmıştır.

Yaranın tabanı ölü dokuyla kaplı olduğunda yaranın derinliği görülemez ve yara evrelendirilemeyen bası yarası olarak değerlendirilir. Deri sağlam görünse de altında derin doku hasarı bulunabilir. Bu durum derideki koyu mor ya da kestane rengi bir lekeyle kendini gösterebilir.

Yatak Yarası Nasıl Tedavi Edilir?

Yatak yarasının tedavisi yaranın evresine, hastanın genel durumuna ve yarada enfeksiyon olup olmadığına göre planlanır. Tedavinin temel adımları şunlardır:

• Yaradaki basıncın kaldırılması ve hastanın düzenli olarak döndürülmesi
• Yaranın temizlenmesi ve evresine uygun pansuman malzemesiyle kapatılması
• Yaradaki ölü dokunun temizlenmesi (debridman)
• Enfeksiyon varsa hekimin önerdiği antibiyotik tedavisi
• Yaranın iyileşmesi için yeterli protein ve kalori içeren beslenme desteği
• Derin ve iyileşmeyen yaralarda cerrahi tedavi

Erken evrede yakalanan ve basıncın kaldırıldığı yaralar günler ya da haftalar içinde iyileşebilir. Kas ve kemiğe ulaşan derin yaraların iyileşmesi ise aylar sürebilir. Bu yaralarda plastik cerrah, yarayı sağlıklı dokuyla kapatmak için ameliyat önerebilir.

Yatak Yarasına Hangi Krem İyi Gelir?

Yatak yarasında kullanılacak krem ya da pansuman malzemesi, yaranın evresine ve durumuna göre hekim ya da yara bakım hemşiresi tarafından belirlenir. Erken evrede, deri henüz açılmamışken nemi önleyen koruyucu (bariyer) kremler deriyi idrar ve terden korumak için kullanılabilir. Açık yaralarda ise yaranın evresine ve akıntı miktarına uygun pansuman malzemeleri tercih edilir.

Kantaron yağı gibi bitkisel ürünlerin bası yarası tedavisindeki etkisi yeterli bilimsel çalışmayla gösterilmemiştir. Bu nedenle açık yaraya hekim önerisi olmadan krem, yağ ya da toz ilaç sürülmemelidir.

Yatak Yarası Nasıl Önlenir?

Yatak yarası büyük ölçüde önlenebilir bir sorundur. Yatağa bağımlı hastanın bakımında şu önlemler yatak yarası riskini önemli ölçüde azaltır:

• Yatan hastanın pozisyonu en geç 2 saatte bir değiştirilmeli, sandalyede oturan hastanın pozisyonu ise en az saatte bir değiştirilmelidir.
• Riskli hastalarda havalı yatak ya da basıncı dağıtan özel yatak ve minderler kullanılmalıdır.
• Topukların yatağa değmemesi için baldır altına yastık konulabilir.
• Hasta yatakta çekilerek değil, kaldırılarak hareket ettirilmelidir.
• Deri, özellikle kemikli bölgeler, her gün kontrol edilmelidir.
• Deri temiz ve kuru tutulmalı, idrar ya da dışkı kaçırma sonrasında bölge hemen temizlenmelidir.
• Kızarık bölgeler ovulmamalı ve bu bölgelere masaj yapılmamalıdır.
• Çarşaflar gergin ve kırışıksız tutulmalıdır.
• Protein yönünden zengin, dengeli beslenmeye ve sıvı kısıtlaması yoksa yeterli sıvı alımına dikkat edilmelidir.

Hastanın durumu elveriyorsa kısa süreli de olsa hareket etmesi ve oturması desteklenmelidir. Sonda kullanan ya da idrar kaçırma sorunu olan hastalarda derinin nemden korunmasına ayrıca özen gösterilmelidir.

Hangi Durumlarda Hekime Başvurulmalı?

Yatağa bağımlı bir hastada yatak yarası belirtisi fark edildiğinde hastayı takip eden hekime ya da evde sağlık ekibine başvurulmalıdır. Aşağıdaki belirtiler yarada enfeksiyon geliştiğini gösterebileceği için gecikmeden değerlendirilmelidir:

• Yaranın çevresinde artan kızarıklık, şişlik ya da sıcaklık
• Yaradan iltihaplı ya da kötü kokulu akıntı gelmesi
• Ateş
• Giderek artan ağrı
• Yaranın büyümesi ya da derinleşmesi

Yüksek ateşe titreme, bilinç bulanıklığı ya da belirgin halsizlik eşlik ediyorsa beklemeden en yakın acil servise başvurulmalıdır.

Lokman Hekim’de Yatak Yarası Bakımı ve Tedavisi

Lokman Hekim’in evde sağlık ekibi, Ankara’da yatak yarası pansumanı ve yara bakımı için hastanın evine gelir. Hizmet, Lokman Hekim Etlik Hastanesi tarafından Ankara’nın tüm ilçelerinde, mesai saatleri içinde verilmektedir. Ayrıntılı bilgi Ankara Evde Sağlık ve Bakım Hizmeti sayfamızda yer almaktadır. Derin ve iyileşmeyen yaraların cerrahi tedavisi için Plastik, Rekonstrüktif ve Estetik Cerrahi birimimize başvurabilirsiniz. Lokman Hekim İstanbul Hastanesi’nde ise kronik yaraların tedavisi Diyabetik Ayak ve Yara Polikliniği‘nde yapılmaktadır.