Yatalak Hasta Bakımı Nasıl Yapılır? Pozisyon, Temizlik ve Beslenme

Yatalak Hasta Ne Demek?

Yatalak hasta, günün büyük bölümünü yatakta geçiren ve yataktan kendi başına kalkamayan kişidir. Tıpta yatağa bağımlı ya da immobil hasta olarak da adlandırılır. İnme (felç), ileri evre demans, kalça kırığı, ağır kalp ve akciğer hastalıkları, kanser ve büyük ameliyatlar yatağa bağımlılığın en sık nedenleri arasındadır. Yatağa bağımlılık kalıcı olabileceği gibi, yalnız iyileşme dönemiyle sınırlı da kalabilir.

Yatalak Hastalarda Görülebilecek Sorunlar

Uzun süre hareketsiz kalmak deriden akciğerlere, kaslardan bağırsaklara kadar vücudun pek çok sistemini etkiler. Yatalak hastalarda en sık karşılaşılan sorunlar şunlardır:

• Basınç altında kalan bölgelerde yatak yarası (bası yarası)
• Zayıflayan öksürük ve yutma güçlüğü nedeniyle zatürre
• Bacak toplardamarlarında pıhtı oluşması (derin ven trombozu)
• Kas kaybı ve eklemlerde sertleşme (kontraktür)
• Kabızlık ve bağırsakta dışkı birikmesi
• İdrar yolu enfeksiyonu
• Kilo kaybı ve sıvı eksikliği
• Uyku düzeninin bozulması, içe kapanma ve kafa karışıklığı

Aşağıda anlatılan bakım adımlarının her biri bu sorunlardan en az birini önlemeye yöneliktir.

Yatalak Hastaya Kaç Saatte Bir Pozisyon Verilir?

Yatalak hastanın pozisyonu en geç 2 saatte bir değiştirilmelidir. Aynı bölgenin uzun süre basınç altında kalması o bölgeye giden kan akışını azaltır ve yatak yarasına yol açar. Felçli tarafına yatırılan hasta, o bölgede his kaybı olduğu için bu pozisyonda 20 dakikadan uzun bırakılmamalıdır. Havalı yatak kullanılan hastaların da düzenli olarak döndürülmesi gerekir.

Hasta sırtüstü, sağ ve sol yan ile yarı oturur pozisyonlar arasında sırayla döndürülür. Her pozisyonda baş, boyun, dizlerin arkası ve topuklar yastıklarla desteklenir. Yan yatan hastanın iki bacağının arasına ve sırtına yastık konur. Hasta yatakta çekilmemeli, sürüklenmemeli ve felçli kolundan ya da bacağından tutularak hareket ettirilmemelidir. Mümkünse hasta, altına konan bir ara çarşafla iki kişi tarafından döndürülmelidir. Yatak yarasının belirtileri ve önlenmesi Yatak Yarası (Bası Yarası) Nedir, Nasıl Önlenir? yazımızda ayrıntılı olarak anlatılmaktadır.

Yatalak Hasta Nasıl Çevrilir?

Hastayı sırtüstü pozisyondan yan pozisyona çevirmek için şu adımlar izlenir:

1. Hastaya ne yapılacağı anlatılır, gücü yetiyorsa yardım etmesi istenir.
2. Yatak düz hâle getirilir ve yüksekliği bakım verenin belini zorlamayacak şekilde ayarlanır.
3. Hastanın alttaki kolu yana açılır, üstteki kolu göğsünün üzerine konur ve üstteki ayak bileği alttakinin üzerine getirilir.
4. Bakım veren, hastanın döneceği tarafta durur. Bir elini hastanın omzuna, diğer elini kalçasına koyarak hastayı yavaşça kendine doğru döndürür.
5. Hastanın sırtına ve bacaklarının arasına yastık yerleştirilir. Dizlerin ve ayak bileklerinin üst üste gelmediği, başın omurgayla aynı hizada olduğu ve kolların vücudun altında kalmadığı kontrol edilir.

Her çevirme, derinin kızarıklık ve yara açısından kontrol edilmesi için de iyi bir fırsattır.

Yatalak Hasta Nasıl Yıkanır?

Yataktan kalkamayan hastanın temizliği yatak banyosuyla yapılır. Günlük yatak banyosu derinin sağlıklı kalmasına yardımcı olur, kötü kokuyu önler ve hastayı rahatlatır. Banyo şu sırayla yapılır:

1. Oda ılık tutulur, kapı ve pencereler kapatılarak cereyan önlenir. Malzemeler yatağın yanına hazırlanır ve eldiven giyilir.
2. Leğene ılık su (yaklaşık 40 °C) konur. Suyun sıcaklığı bakım verenin dirseğiyle kontrol edilir.
3. Hastanın yalnız yıkanan bölgesi açılır, geri kalan bölgeler havluyla örtülü tutulur.
4. Hasta sırtüstü yatarken yüzden başlanır, sırasıyla kollar, göğüs, karın ve bacaklar yıkanır. Ardından hasta yana çevrilerek sırtı ve kalçaları yıkanır.
5. Sabun iyice durulanır. Deri, kıvrım yerleri de dahil olmak üzere ovulmadan, hafifçe bastırılarak kurulanır ve nemlendirici sürülür.
6. Genital bölge en son, temiz su ve ayrı bir bezle, önden arkaya doğru temizlenir.

Durulama gerektirmeyen ıslak banyo bezleri de sabun ve suya iyi bir alternatiftir. Saç yıkamak için kuru şampuan ya da yatakta kullanılabilen, suyu leğene akıtan saç yıkama aparatları kullanılabilir. Hastanın derisine kolonya ya da alkol sürülmemelidir, çünkü alkol deriyi kurutur ve tahriş eder. Hareket ettirilmek hastaya ağrı veriyorsa banyo, hekimin önerdiği ağrı kesicinin etkisi başladıktan sonra yapılır.

Alt Bakımı Nasıl Yapılır, Hasta Bezi Nasıl Değiştirilir?

İdrar ya da dışkıyla uzun süre temas eden deri kısa sürede kızarır, tahriş olur ve yaralanır. Bu nedenle hasta bezi ıslandığında ve her dışkılamadan sonra beklemeden değiştirilmelidir. Bez değiştirme şu adımlarla yapılır:

1. Eller yıkanır ve eldiven giyilir. Hasta yana çevrilir.
2. Kirli bez, kirli yüzü içe gelecek şekilde katlanarak çıkarılır ve poşete konur.
3. Bölge ılık su ve sabunla ya da ıslak bezle önden arkaya doğru temizlenir. Bu yön, özellikle kadınlarda dışkıdaki mikropların idrar yoluna taşınmasını önler.
4. Deri hafifçe bastırılarak kurulanır ve kızarıklık yönünden kontrol edilir. Hekimin ya da hemşirenin önerdiği bariyer krem ince bir tabaka hâlinde sürülür.
5. Temiz bez, altında kırışıklık bırakılmadan ve çok sıkı bağlanmadan yerleştirilir.

İdrar sondası kullanan hastalarda sondanın ve torbanın bakımı İdrar Sondası Nedir, Nasıl Takılır? Sondalı Hastanın Bakımı yazımızda anlatılmaktadır.

Yatalak Hastada Sürekli Dışkılama Neden Olur?

Yatalak hastalarda en sık görülen bağırsak sorunu kabızlıktır. Hareketsizlik, yetersiz sıvı alımı, lifi az beslenme ve ağrı kesici gibi bazı ilaçlar bağırsak hareketlerini yavaşlatır. Uzun süren kabızlıkta kuruyup sertleşen dışkı kalın bağırsağın son bölümünde bir tıkaç oluşturabilir. Tıkacın arkasında biriken sıvı dışkı kenarlardan sızar ve hasta sürekli ishal oluyormuş gibi görünür. Bu durumda hastaya ishal ilacı verilmemeli, hekime başvurulmalıdır.

Sık dışkılamanın diğer nedenleri arasında antibiyotik kullanımı, sonda ile beslenmede kullanılan ürünler ve bağırsak enfeksiyonları da yer alır. Kabızlığı önlemek için hekim sıvı kısıtlaması önermediyse hastaya gün içinde yeterli sıvı verilmeli, lifli besinlere yer verilmeli ve hasta durumu elverdiği ölçüde hareket ettirilmelidir. Müshil ve dışkı yumuşatıcı ilaçlar yalnız hekimin önerisiyle kullanılmalıdır.

Yatalak Hasta Beslenmesi Nasıl Olmalı?

Yatalak hastalar çoğu zaman hem iştahsızlık hem de kas kaybı nedeniyle kilo verir. Yutma güçlüğü, ağız ve diş sorunları, kullanılan ilaçlar ve altta yatan hastalık da yemek yemeyi zorlaştırır. Yetersiz beslenme ise yaraların iyileşmesini geciktirir ve enfeksiyonlara karşı direnci azaltır. Yatalak hastanın beslenmesinde şu noktalara dikkat edilmelidir:

• Öğünler az miktarda ve sık aralıklarla verilmeli, protein yönünden zengin besinlere yer verilmelidir.
• Hekim kısıtlamadıysa gün içinde yeterli sıvı verilmelidir.
• Hasta yemek sırasında ve yemekten sonra en az 30 dakika oturur ya da yarı oturur pozisyonda tutulmalıdır.
• Yemek sırasında öksüren, sesi değişen ya da yutkunmakta zorlanan hastanın, aspirasyon riski nedeniyle hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir.
• Hastanın kilosu düzenli aralıklarla takip edilmelidir.

Ağızdan yeterli beslenemeyen hastalarda hekim, özel beslenme ürünleri ya da sonda ile beslenme önerebilir. Hangi ürünün ne miktarda kullanılacağı hekim ve diyetisyen tarafından belirlenir.

Ağız ve Göz Bakımı

Ağız bakımı, yatalak hastalarda hem ağız sağlığı hem de zatürrenin önlenmesi açısından önemlidir. Dişler günde en az iki kez fırçalanmalı, takma dişler her gün çıkarılarak temizlenmelidir. Dişlerini fırçalayamayan hastalarda ağız içi, nemli bir gazlı bezle nazikçe silinir. Dudakların kurumasını önlemek için nemlendirici kullanılabilir.

Göz kapakları tam kapanmayan ya da gözlerini seyrek kırpan hastalarda gözler kuruyabilir ve tahriş olabilir. Bu hastalarda gözler, ılık suyla nemlendirilmiş temiz bir pamukla iç köşeden dış köşeye doğru silinir.

Yatalak Hastalarda Hareket ve Egzersiz

Yataktan kalkamayan hastanın da kollarının ve bacaklarının düzenli olarak hareket ettirilmesi gerekir. Eklemlerin her gün bükülüp açılması kas kaybını ve eklem sertleşmesini yavaşlatır. Ayak bileklerinin çevrilmesi ve bacakların hareket ettirilmesi kan akışını hızlandırarak pıhtı riskini azaltır. Derin nefes alıp verme ve öksürme egzersizleri ise akciğerlerin havalanmasını sağlayarak zatürreyi önlemeye yardımcı olur.

Hangi hareketlerin ne sıklıkla yapılacağı hastanın durumuna göre fizyoterapist tarafından belirlenir ve bakım verene gösterilir. Hastanın durumu elveriyorsa gün içinde kısa süreler yatakta ya da sandalyede oturtulması da önerilir. Lokman Hekim Etlik Hastanesi fizyoterapistleri, Ankara’da evde fizik tedavi hizmeti vermektedir.

Yatalak Hasta Raporu ve Evde Bakım Desteği

Bakıma muhtaç ağır engelli bireylere Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından evde bakım desteği verilmektedir. Bu destekten yararlanabilmek için üç şartın birlikte karşılanması gerekir:

• Engelli sağlık kurulu raporunun “ağır engelli” bölümünde “Evet” ibaresinin bulunması
• Kişinin başkasının yardımı olmadan yaşamını sürdüremeyecek düzeyde bakıma muhtaç olduğunun bakım heyeti raporuyla belirlenmesi
• Hanedeki kişi başına düşen aylık gelirin, net asgari ücretin üçte ikisinden az olması

Engelli sağlık kurulu raporu, heyet raporu vermeye yetkili hastanelerden alınır. Evde bakım desteği için hastanın ikamet ettiği yerdeki Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü’ne ya da Sosyal Hizmet Merkezi Müdürlüğü’ne, bunların bulunmadığı yerlerde kaymakamlığa başvurulur. Desteğin güncel tutarı ve başvuru belgeleri hakkında en doğru bilgiyi bu müdürlüklerden alabilirsiniz. Devletin ve özel kuruluşların sunduğu evde sağlık hizmetleri arasındaki farklar ise Evde Sağlık ve Bakım Hizmetleri Nedir, Neleri Kapsar? yazımızda yer almaktadır.

Bakım Veren Kişinin Sağlığı

Yatalak bir hastaya bakmak, günün her saatine yayılan, hem bedensel hem de duygusal açıdan yorucu bir sorumluluktur. Hastayı kaldırırken ve döndürürken yanlış duruş, bakım verende bel ve sırt ağrılarına yol açabilir. Uykusuzluk, yalnızlık ve kaygı da bakım verenlerde sık görülür. Bakım işlerinin aile içinde paylaşılması, gerektiğinde bir hasta bakıcıdan destek alınması ve bakım verenin kendi sağlık kontrollerini aksatmaması, bakımın uzun süre sağlıklı biçimde sürdürülebilmesi için önemlidir.

Hangi Durumlarda Hekime Başvurulmalı?

Hastanın iştahı belirgin şekilde azaldığında, kilo kaybı fark edildiğinde ya da deride solmayan bir kızarıklık oluştuğunda hastayı takip eden hekimden randevu alınmalıdır. Aşağıdaki durumlarda ise aynı gün içinde hekime başvurulmalıdır:

• 38 °C ve üzerinde ateş
• Bulanık, kötü kokulu ya da kanlı idrar
• Artan öksürük, balgam ya da hırıltılı solunum
• Bir bacakta ağrıyla birlikte ortaya çıkan şişlik ve kızarıklık
• Üç günden uzun süren kabızlık ya da kabızlığın ardından başlayan sürekli sıvı dışkılama
• Yatak yarasında büyüme, akıntı ya da kötü koku

Aşağıdaki durumlarda ise beklenmeden 112 aranmalı ya da en yakın acil servise başvurulmalıdır:

• Ani başlayan nefes darlığı ya da göğüs ağrısı
• Bilinç bulanıklığı ya da hastanın uyandırılamaması
• Yüksek ateşe eşlik eden titreme ve belirgin halsizlik
• Gaz ve dışkı çıkaramamayla birlikte karında şişlik ve kusma
• Yemek sırasında boğulma ve nefes alamama

Lokman Hekim’de Yatalak Hasta Bakımı

Lokman Hekim Etlik Hastanesi evde sağlık ekibi, Ankara’da yatağa bağımlı hastaların muayenesi, pansumanı, serum ve sonda uygulamaları, kan alma ve fizik tedavisi için hastanın evine gelir. Hizmet, Ankara’nın tüm ilçelerinde, mesai saatleri içinde verilmektedir. Ayrıntılı bilgi Ankara Evde Sağlık ve Bakım Hizmeti sayfamızda yer almaktadır.

Günlük bakım ve refakat için hasta bakıcı desteğine ihtiyaç duyan aileler Ankara Evde Yaşlı Bakımı ve Refakat Hizmeti sayfamızı inceleyebilir. İleri yaştaki hastaların hastalıklarının takibi için İç Hastalıkları (Geriatri) birimimize başvurabilirsiniz.