Persentil Hesaplama: Bebek ve Çocuk Büyüme Eğrisi

Persentil Nedir?

Persentil, bir çocuğun boyunun, kilosunun ya da baş çevresinin aynı yaş ve cinsiyetteki çocuklar arasında hangi sırada yer aldığını gösteren bir değerdir. Aynı yaştaki 100 çocuğun kısadan uzuna doğru dizildiği düşünüldüğünde, boyu 25. persentilde olan bir çocuktan yaklaşık 25 çocuk daha kısa, 75 çocuk daha uzundur. 50. persentil ise yaşıtların tam ortasını gösterir.

Persentil bir not ya da başarı ölçüsü değildir. Boy ve kilo büyük ölçüde anne ve babadan gelen yapıya bağlı olduğu için 10. persentilde büyüyen bir çocuk da 90. persentilde büyüyen bir çocuk da sağlıklı olabilir. Çocuk doktorları için asıl önemli olan, çocuğun zaman içinde kendi persentil çizgisini koruyup korumadığıdır.

Persentil Nasıl Hesaplanır?

Persentil hesaplamada çocuğun ölçümü, sağlıklı çocuklardan elde edilmiş büyüme eğrileriyle karşılaştırılır. Hesaplama aracımız, Sağlık Bakanlığı’nın Bebek, Çocuk, Ergen İzlem Protokolleri’nde de yer alan Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) eğrilerini kullanır: 0–5 yaş için DSÖ Çocuk Büyüme Standartları, 5–19 yaş için DSÖ Büyüme Referansı. 0–5 yaş standartları, farklı ülkelerde anne sütüyle beslenen ve sağlıklı koşullarda büyüyen bebeklerin yıllarca izlenmesiyle hazırlanmıştır; bu nedenle bir çocuğun nasıl büyümesi gerektiğini gösteren bir ölçü olarak kabul edilir.

Çocuk doktorları, Türk çocuklarının ölçümleriyle hazırlanmış büyüme eğrilerini de kullanabilir. Bu eğrilerle DSÖ eğrileri arasında küçük farklar bulunduğu için iki ayrı kaynaktan hesaplanan persentillerin birebir aynı çıkmaması olağandır.

Sonuç kartlarında persentilin yanında görülen z skoru ise ölçümün yaşıtlarının ortasından ne kadar uzak olduğunu gösteren bir sayıdır: 0 tam ortayı, artı değerler ortanın üstünü, eksi değerler altını ifade eder. Hekimler bu sayıyı özellikle persentilin 0,1’in altına düştüğü ya da 99,9’u aştığı çok uç ölçümlerde dikkate alır.

Boy, Kilo ve Baş Çevresi Nasıl Ölçülür?

Hesaplamanın doğruluğu, ölçümün doğruluğuna bağlıdır. Birkaç santimetrelik ya da birkaç yüz gramlık bir hata, özellikle bebeklerde persentili belirgin biçimde değiştirebilir. Bu nedenle ölçümlerin şu şekilde yapılması önerilir:

• Boy: İki yaşından küçük çocuklarda boy, bebek sırtüstü yatarken başın tepesinden topuğa kadar ölçülür. İki yaşından sonra çocuk ayakkabısız, topukları, kalçası ve başının arkası duvara değecek şekilde dik durur. Yatarak ölçülen boy ayakta ölçülenden yaklaşık 0,7 cm uzun olduğu için eğriler de iki yaşında buna göre ayrılır.
• Kilo: Bebekler çıplak ya da yalnız temiz bir bezle, daha büyük çocuklar ince giysilerle tartılır. Ölçümlerin her seferinde aynı tartıyla yapılması karşılaştırmayı kolaylaştırır.
• Baş çevresi: Esnemeyen bir mezura, kaşların hemen üstünden ve başın arkasındaki en çıkıntılı noktadan geçirilerek ölçülür. Baş çevresi en yakından ilk iki yılda izlenir; DSÖ eğrileri 5 yaşına kadar uzanır.

Vücut kitle indeksi (VKİ) ise ayrıca ölçülmez; kilonun, metre cinsinden boyun karesine bölünmesiyle bulunur. Çocuklarda VKİ, yetişkinlerdeki gibi sabit sınırlarla değil, yaşa ve cinsiyete göre persentille değerlendirilir.

Persentil Değerleri Nasıl Yorumlanır?

Büyüme eğrilerinde alt sınır olarak 3., üst sınır olarak 97. persentil kabul edilir. Bu iki çizgi arasında kalan ölçümler tek başına bir sorun göstermez. 3. persentilin altında kalan boy, kilo ya da baş çevresi ile 97. persentilin üstüne çıkan boy ya da baş çevresi ise bir çocuk doktorunun değerlendirmesini gerektirir.

Vücut kitle indeksi kartındaki etiket ise çocuğunuzun kilosunun boyuna göre ne durumda olduğunu gösterir. 5 yaş ve üzerindeki çocuklarda vücut kitle indeksi yaklaşık 85. persentilin üzerindeyse fazla kilolu, 97. persentilin üzerindeyse obezite aralığında kabul edilir. 5 yaşından küçük çocuklarda ise sınırlar daha yüksek tutulur: 85. persentilin üzeri fazla kilo riski, 97. persentilin üzeri fazla kilolu, 99,9. persentilin üzeri obezite aralığı olarak değerlendirilir. Her yaşta 3. persentilin altında kalan değerler zayıflık, 0,1. persentilin altında kalanlar ise ileri derecede zayıflık anlamına gelir.

Tek bir ölçümden çok, büyümenin hızı önemlidir. Yenidoğan bebekler ilk günlerde doğum kilolarının bir kısmını kaybeder ve genellikle iki hafta içinde geri kazanır; bu dönemin büyüme ve gelişme özelliklerini 1 aylık bebek gelişimi yazımızda bulabilirsiniz. İlk aylarda bebeğin persentil çizgileri arasında bir miktar yer değiştirmesi de olağandır; bu dönemden sonra sağlıklı bir çocuk genellikle aynı persentil çizgisine yakın büyür. Daha önce 75. persentilde olan bir çocuğun birkaç ay içinde 10. persentile inmesi, yani iki ana persentil çizgisini kesmesi, ölçümü olağan aralıkta kalsa bile büyümenin duraksadığını gösterebilir.

Aylara Göre Bebek Boy ve Kilo Tablosu

Aşağıdaki tablolarda DSÖ Çocuk Büyüme Standartları’na göre doğumdan 5 yaşına kadar boy ve kilonun 50. persentil değerleri yer almaktadır. Parantez içindeki aralık 3. ile 97. persentil arasıdır; çocuğunuzun ölçümü bu aralıktaysa yaşıtlarıyla uyumlu kabul edilir. Tablolarda 2 yaşına kadar yatarak, sonrasında ayakta ölçülen boy verilmiştir.

Kız Bebekler ve Çocuklar

Erkek Bebekler ve Çocuklar

Tabloda yer almayan yaşlar ve 5 yaşından büyük çocuklar için persentil hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.

Erken Doğan Bebeklerde Düzeltilmiş Yaş

37. haftadan önce doğan bebeklerin büyümesi, doğum tarihine göre değil düzeltilmiş yaşa göre değerlendirilir. Düzeltilmiş yaş, bebeğin gerçek yaşından erken doğduğu hafta sayısı çıkarılarak bulunur. Örneğin 32. haftada, yani 8 hafta erken doğan 6 aylık bir bebeğin düzeltilmiş yaşı yaklaşık 4 aydır. Bu düzeltme 2 yaşına kadar sürer; aracımızda doğum haftasını seçtiğinizde hesaplama kendiliğinden düzeltilmiş yaşa göre yapılır. Bebeğin henüz 40. haftasını doldurmadığı dönemde ise büyüme, erken doğan bebekler için hazırlanmış özel eğrilerle izlenir. Anne karnındaki bebeğin büyümesi de gebelik haftasına göre değerlendirilir; gebelik haftalarına göre bebeğin ortalama boyunu ve ağırlığını Hafta Hafta Gebelik rehberimizde bulabilirsiniz.

Ne Zaman Çocuk Doktoruna Başvurmalısınız?

Persentil sonucu tek başına tanı koymaz ancak aşağıdaki durumlarda bir çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanından randevu almanız önerilir:

• Boyun ya da kilonun 3. persentilin altında, boyun 97. persentilin üstünde olması
• Ardışık ölçümlerde iki ana persentil çizgisinin aşağı ya da yukarı kesilmesi
• Bebeğin iki kontrol arasında hiç kilo almaması ya da kilo kaybetmesi
• Vücut kitle indeksinin fazla kilo ya da obezite aralığında olması
• Baş çevresinin 3. persentilin altında ya da 97. persentilin üstünde olması
• Kız çocuklarında 8, erkek çocuklarında 9 yaşından önce ergenlik belirtilerinin başlaması

Boy kısalığı, boy uzunluğu, erken ya da gecikmiş ergenlik ve çocukluk çağı obezitesi gibi hormonlarla ilişkili olabilecek durumlarda çocuk doktorunuz sizi bir çocuk endokrinolojisi uzmanına yönlendirebilir.

Büyümeyle ilgili sorunlar çoğu zaman acil değildir ancak bebeğin beslenmeyi reddetmesi, sık kusması, belirgin biçimde halsiz olması ya da bezlerinin her zamankinden çok daha az ıslanması aynı gün değerlendirilmesi gereken durumlardır. Bilinç bulanıklığı, nefes almada zorluk ya da uyandırılamayacak kadar derin bir uyku hâli görülürse beklemeden en yakın acil servise başvurulmalı ya da 112 aranmalıdır.