Testosteron Testi

Cinsel istekte azalma, sertleşme sorunu ya da çocuk sahibi olmakta güçlük yaşayan erkeklerde hekimin istediği temel hormon tahlillerinden biri testosterondur. Kadınlarda ise yüzde ve vücutta artan kıllanma, sivilce ve adet düzensizliği gibi şikâyetlerin nedeni araştırılırken testosteron düzeyine bakılır.

Erkeklerde testosteronun düşük çıkması, testislerin ya da hormon üretimini yöneten hipofiz bezinin yeterince çalışmadığını gösterebilir. Kadınlarda yüksek testosteron ise çoğu zaman polikistik over sendromuyla ilişkilidir. Testosteron gün içinde değiştiği için sonuç, kanın alındığı saat ve şikâyetlerle birlikte yorumlanır.

Testosteron Nedir?

Testosteron, vücutta erkeklik özelliklerinin gelişmesini ve korunmasını sağlayan temel erkeklik (androjen) hormonudur. Erkeklerde büyük bölümü testislerde, kadınlarda ise çok daha az miktarda yumurtalıklarda ve böbrek üstü bezlerinde üretilir. Testosteron üretimi, beynin tabanındaki hipofiz bezinden salgılanan LH hormonuyla düzenlenir.

Erkeklerde testosteron, ergenlikte sesin kalınlaşması, sakal ve vücut kıllarının çıkması gibi değişikliklerin ortaya çıkmasını sağlar. Yetişkinlikte ise sperm üretimine, cinsel isteğe, kas ve kemik kütlesinin korunmasına ve kan yapımına katkıda bulunur. Kadınlarda cinsel istek ve kemik sağlığı üzerinde etkilidir; yumurtalıklarda da kadınlık hormonu östrojenin yapımında kullanılır.

Kandaki testosteronun büyük kısmı taşıyıcı proteinlere bağlı olarak dolaşır. Rutin olarak ölçülen total testosteron, bağlı ve serbest kısımların toplamını gösterir; taşıyıcı protein düzeyinin değiştiği durumlarda hekim serbest testosteronun da hesaplanmasını isteyebilir.

Testosteron Testi Neden İstenir?

Testosteron testi, erkeklerde hormon eksikliğinden, kadınlarda ise erkeklik hormonlarının fazlalığından şüphelenildiğinde istenir. Bu iki grupta testi gerektiren şikâyetler de birbirinden farklıdır.

Erkeklerde Testosteron Testi

Hekim erkeklerde aşağıdaki şikâyet ve durumlarda testosteron testi isteyebilir:

• Cinsel istekte azalma, sertleşme sorunu ve sabah sertleşmelerinin seyrekleşmesi
• Çocuk sahibi olmakta güçlük ve sperm sayısının düşük bulunması
• Halsizlik, enerji azlığı, isteksizlik ve dikkat dağınıklığı
• Kas gücünde azalma, karın bölgesinde yağlanma ve memelerde büyüme
• Açıklanamayan kemik erimesi ya da kansızlık
• Testosteron tedavisinin takibi

Bu şikâyetlerin pek çoğu stres, uyku bozukluğu, depresyon ya da kilo fazlalığı gibi başka nedenlerle de ortaya çıkabilir. Bu yüzden hekim testosteron testini tek başına değil, şikâyetleri ve muayene bulgularını birlikte değerlendirerek ister. Testosteron testi bir tarama testi olmadığı için şikâyeti bulunmayan erkeklerde rutin olarak yapılması önerilmemektedir.

Kadınlarda Testosteron Testi

Kadınlarda testosteron testi en sık şu şikâyetlerin nedeni araştırılırken istenir:

• Yüzde, göğüste ve karın bölgesinde artan kıllanma
• Geçmeyen sivilce ve ciltte yağlanma
• Adetlerin seyrek gelmesi ya da hiç görülmemesi
• Saçların tepe bölgesinden incelmesi
• Gebe kalmakta güçlük ve seste kalınlaşma

Bu şikâyetler çoğu zaman polikistik over sendromunu düşündürdüğü için testosteron, kadınlarda diğer hormon testleriyle birlikte istenir. Polikistik over sendromunun belirtileri ve tedavisi polikistik over sendromu yazımızda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

Testosteron Testi Nasıl Yapılır?

Testosteron testi, koldaki bir toplardamardan alınan kan örneğiyle yapılır. Testosteron sabah saatlerinde en yüksek düzeydedir ve gün içinde giderek azalır. Avrupa Üroloji Derneği bu nedenle kanın sabah 07.00–10.00 arasında ve aç karnına verilmesini önermektedir; yemekten sonra alınan örnekte değer geçici olarak düşük çıkabilir.

Testten önce şu noktalara dikkat edilmesi, sonucun doğru yorumlanmasına yardımcı olur:

• Ateşli bir hastalık, ameliyat ya da ağır bir hastalıktan iyileşme dönemi testosteronu geçici olarak düşürebilir. Bu durumda hekiminiz testin iyileştikten sonra yapılmasını önerebilir.
• Kortizonlu ilaçlar, morfin türevi ağrı kesiciler, hormon ilaçları, testosteron ve anabolik steroidler sonucu etkiler. Bu ilaçları kullanıyorsanız ya da yakın zamanda bıraktıysanız kan vermeden önce hekiminize söylemeniz önerilmektedir; düzenli kullanılan ilaçlar hekime danışılmadan bırakılmamalıdır.
• Saç, cilt ve tırnak için kullanılan yüksek doz biyotin (B7 vitamini) takviyeleri bazı hormon testlerini yanıltabilir. Biyotin kullanıyorsanız hekiminize bildirmeniz ve hekim önerirse tahlilden önce ara vermeniz gerekir.
• Kadınlarda testin adet kanamasının başladığı günden sonraki ilk günlerde yapılması önerilebilir; uygun günü hekiminiz belirler.

Testosteron sonucu çoğu zaman aynı gün çıkar. Lokman Hekim hastanelerinde verdiğiniz tahlillerin sonuçlarına e-Hizmetler üzerinden ulaşabilirsiniz.

Testosteron Kaç Olmalı?

Yetişkinlerde total testosteronun normal değeri 20–49 yaş arasındaki erkeklerde yaklaşık 2,49–8,36 ng/mL, 50 yaş ve üzerindeki erkeklerde 1,93–7,40 ng/mL, kadınlarda ise 0,084–0,481 ng/mL arasındadır. Erkeklerde testosteron yaşla birlikte yavaş yavaş azaldığı için ileri yaşta daha düşük bir alt sınır kullanılır; kadınlarda da değerler menopozdan sonra biraz daha düşük seyreder.

Referans aralıkları, kullanılan cihaza ve yönteme göre laboratuvardan laboratuvara küçük farklılıklar gösterebilir. Bu nedenle sonucunuzu raporunuzda yazan aralıkla ve kanın alındığı saatle birlikte değerlendirmeniz gerekir. Raporlarda testosteron ng/mL, ng/dL ya da nmol/L birimiyle yazılabilir; 1 ng/mL, 100 ng/dL’ye karşılık gelir.

Erkeklerde testosteron eksikliğinin tanısında yalnız referans aralığına bakılmaz. Avrupa Üroloji Derneği, şikâyetleri olan ve iki ayrı sabah ölçümünde total testosteronu 3,5 ng/mL’nin (12 nmol/L) altında bulunan erkeklerde testosteron eksikliğinden söz edilebileceğini belirtmektedir. Değer bu sınıra yakın olduğunda hekim serbest testosteronu da değerlendirir.

Testosteron sonucunuzu aşağıdaki araçla, cinsiyetinizi de seçerek yorumlayabilirsiniz.

Erkeklerde Testosteron Düşüklüğü Ne Anlama Gelir?

Erkeklerde testosteron düşüklüğü, testislerin yeterince hormon üretemediğini ya da testisleri yöneten hipofiz bezinin yeterli uyarı göndermediğini gösterebilir. Bu durumda cinsel istek azalır, halsizlik ve isteksizlik görülebilir; kas gücü ve kemik yoğunluğu da zamanla düşer.

Testosteronun düşmesine yol açan başlıca nedenler şunlardır:

• Kilo fazlalığı ve metabolik hastalıklar: Obezite, tip 2 diyabet ve insülin direnci testislerin hormon üretimini azaltır.
• Testis sorunları: Klinefelter sendromu gibi doğuştan durumlar, testis yaralanmaları, kabakulağa bağlı testis iltihabı, kemoterapi ve radyoterapi testislerin hormon üretimini azaltır.
• Hipofiz bezi hastalıkları: Hipofiz bezindeki tümörler ve prolaktin hormonunun yüksekliği, testisleri uyaran hormonların salgısını baskılar.
• İlaçlar: Morfin türevi ağrı kesicilerin ve kortizonlu ilaçların uzun süre kullanılması testosteron üretimini düşürür. Dışarıdan alınan testosteron ya da anabolik steroidler bırakıldıktan sonra da vücudun kendi üretimi bir süre düşük kalabilir.
• Kronik hastalıklar ve alkol: Kronik karaciğer ve böbrek hastalıkları ile düzenli alkol kullanımı testosteronu azaltabilir.

Bu nedenler arasında yetişkin erkeklerde en sık görülenleri kilo fazlalığı ve diyabettir. Testosteron yaşla birlikte de bir miktar azalır; ancak halk arasında andropoz ya da erkek menopozu olarak bilinen ileri yaş şikâyetleri yalnız yaşlanmaya değil, çoğu zaman bu hastalıklara bağlıdır. Bu nedenle kilo vermek ve diyabeti kontrol altına almak, bazı erkeklerde testosteronun yeniden yükselmesine yardımcı olur.

Testosteron eksikliğinin tanısı, şikâyetler ve tekrarlanan sabah ölçümleriyle konulur. Üroloji uzmanı nedeni belirlemek için LH, FSH ve gerektiğinde prolaktin gibi hormonlara da bakar. Tedavi gerektiğinde eksik hormon jel ya da iğne yoluyla yerine konabilir; ilacın türünü, dozunu ve süresini hekim belirler. Tedavi süresince testosteron, PSA ve hemogram değerleri düzenli aralıklarla kontrol edilir.

Dışarıdan verilen testosteron sperm üretimini baskıladığı için yakın zamanda çocuk sahibi olmak isteyen erkeklerde farklı tedaviler tercih edilir. Erkeklerde çocuk sahibi olmakta güçlüğün nedenleri infertilite yazımızda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

Erkeklerde Testosteron Yüksekliği Ne Anlama Gelir?

Erkeklerde testosteronun referans aralığının üzerinde çıkması çoğu zaman dışarıdan testosteron alındığını gösterir. Testosteron tedavisi gören kişilerde ölçülen değer, ilacın son dozundan sonra geçen süreye göre değiştiği için hekim takip tahlilinin zamanını ayrıca belirler.

Kas gelişimi ya da sportif performans amacıyla kullanılan anabolik steroidler de testosteronu yükseltir. Dışarıdan alınan hormon vücudun kendi üretimini baskılar ve zamanla testislerin küçülmesine, sperm üretiminin azalmasına ve memelerde büyümeye yol açabilir. Anabolik steroidler ayrıca kalbi koruyan HDL kolesterolü düşürerek kalp-damar hastalıklarına zemin hazırlar; alyuvar sayısını da artırarak kanın koyulaşmasına yol açabilir. Bu ilaçları kullanmış ya da kullanmakta olan kişilerin bunu hekimleriyle paylaşması, sağlıklarının güvenle takip edilmesine imkân verir.

Dışarıdan hormon almayan erkeklerde testosteron yüksekliği seyrek görülür ve testiste ya da böbrek üstü bezinde hormon üreten bir kitleden ya da doğuştan böbrek üstü bezi hastalıklarından kaynaklanabilir. Hormon kullanımı yoksa hekim, yüksekliğin bu kaynaklardan hangisine bağlı olduğunu ayırt etmek için ek hormon testleri ve görüntüleme isteyebilir.

Kadınlarda Testosteron Yüksekliği Ne Anlama Gelir?

Kadınlarda testosteron yüksekliği, yumurtalıkların ya da böbrek üstü bezlerinin gereğinden fazla erkeklik hormonu ürettiğini gösterir. Bu fazlalık kıllanma artışı, sivilce, adet düzensizliği ve gebe kalmakta güçlük gibi şikâyetlere yol açabilir.

Kadınlarda testosteronun yükselmesine yol açan başlıca nedenler şunlardır:

• Polikistik over sendromu (PCOS)
• Geç başlangıçlı konjenital adrenal hiperplazi gibi doğuştan böbrek üstü bezi hastalıkları
• Kortizol fazlalığıyla seyreden Cushing sendromu gibi diğer hormon hastalıkları
• Anabolik steroid ya da testosteron içeren ilaçların kullanılması, eşin kullandığı testosteron jeliyle cilt teması
• Yumurtalıkta ya da böbrek üstü bezinde hormon üreten kitleler (seyrek)

Bu nedenler arasında en sık görüleni polikistik over sendromudur. Bu sendromda testosteron çoğu zaman hafif yükselir ve tanı, adet düzensizliği ile yumurtalıkların ultrason görüntüsü birlikte değerlendirilerek konulur. İnsülin direnci bu tabloya sık eşlik ettiği için kilo vermek ve düzenli egzersiz yapmak, testosteronun düşmesine ve adetlerin düzene girmesine yardımcı olur.

Polikistik over sendromuna bağlı kıllanma genellikle ergenlikten itibaren yıllar içinde yavaş yavaş artar. Kıllanmanın kısa sürede başlayıp hızla ilerlemesi, seste kalınlaşma ve kas yapısında değişiklik ise testosteronun çok yükseldiğini düşündürür. Bu tablo seyrek de olsa hormon üreten bir kitlenin işareti olabileceği için nedeni gecikmeden araştırılmalıdır.

Kitle gibi seyrek nedenler dışlandıktan sonra tedavi, kişinin şikâyetine ve gebelik isteğine göre planlanır. Gebelik düşünmeyen kadınlarda adet düzenini sağlayan ve kıllanmayı azaltan hormon tedavileri, gebelik isteyen kadınlarda ise yumurtlamayı destekleyen tedaviler kullanılır. Tedavinin türünü kadın hastalıkları ve doğum ya da endokrinoloji uzmanı belirler.

Testosteron Sonucu İçin Hangi Bölüme Başvurulur?

Erkeklerde testosteron sonucu düşük ya da yüksek çıktığında ilk değerlendirme için üroloji uzmanına başvurulabilir. Üroloji uzmanı sonucu şikâyetlerinizle, tekrarlanan ölçümlerle ve diğer hormon testleriyle birlikte değerlendirir; çocuk sahibi olmakta güçlük yaşayan erkeklerde sperm analizi de ister.

Kadınlarda testosteron yüksekliği ya da kıllanma, sivilce ve adet düzensizliği gibi şikâyetler için kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurulabilir. Hipofiz bezi hastalığından şüphelenilen erkeklerde ve böbrek üstü bezi kaynaklı hormon fazlalığı düşünülen kadınlarda endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanının görüşü alınır.

Testosteron ya da anabolik steroid kullanan bir kişide göğüs ağrısı, ani başlayan nefes darlığı, bir bacakta ağrılı şişlik, yüzde kayma ya da konuşma bozukluğu damar tıkanıklığını düşündüren belirtilerdir. Bu belirtiler varsa acil servise başvurulmalı ya da 112 aranmalıdır.