B12 Eksikliği Belirtileri Nelerdir? Neden Olur?

B12 Eksikliği Nedir?

B12 vitamini (kobalamin), besinlerle alınan B vitaminlerinden biridir. B12 vitamininin vücutta iki temel görevi vardır: kırmızı kan hücrelerinin yapımına yardımcı olur ve sinir sisteminin sağlıklı kalmasını sağlar. Bunların yanı sıra besinlerden enerji elde edilmesinde de görev alır.

B12 eksikliği ise vücuttaki B12 vitamininin bu görevleri yerine getirmeye yetmeyecek düzeye inmesidir. Eksiklik, B12’nin besinlerle yeterince alınmaması ya da alındığı hâlde vücut tarafından emilememesi sonucunda gelişmektedir.

Vücut B12’yi depoladığı için eksikliğin belirtileri hemen ortaya çıkmaz, zaman içinde belirginleşir. Örneğin hayvansal besinleri bırakıp vegan beslenmeye geçen bir kişide depolanan B12 birkaç yıl boyunca yetebildiğinden, beslenmeye bağlı eksikliğin belirtileri beslenme değiştikten yıllar sonra fark edilebilir.

B12 Eksikliği Belirtileri Nelerdir?

B12 eksikliği belirtileri; kansızlığa bağlı belirtiler, sinir sistemi ve zihinle ilgili belirtiler ile ağız ve sindirim belirtileri olarak üç grupta ele alınabilir. Bu belirtilerin hepsi bir arada görülmeyebilir; kimi kişide tek bir gruba ait belirtiler öne çıkarken kimi kişide farklı gruplardan belirtiler birlikte görülebilir.

Kansızlığa Bağlı Belirtiler

B12 eksikliğinin kansızlığa (anemi) yol açtığı durumlarda sürekli yorgunluk ve halsizlik, merdiven çıkmak gibi günlük işler sırasında nefes darlığı, çarpıntı ve baş ağrısı görülebilir. Uzun süredir devam eden ve nedeni açıklanamayan bir yorgunluğunuz varsa bunu hekiminizle paylaşmanız, hekiminizin B12 eksikliğini de olası nedenler arasında değerlendirmesine yardımcı olacaktır.

Sinir Sistemi ve Zihinle İlgili Belirtiler

B12 eksikliği sinir sistemini etkilediğinde ellerde ve ayaklarda uyuşma ya da karıncalanma, kaslarda güçsüzlük, denge kurmakta ve yürümekte zorlanma görülebilir; bazı kişilerde ise bulanık görme gibi görme sorunları ortaya çıkmaktadır.

Eksikliğin zihin üzerindeki etkileri arasında unutkanlık ve dikkati toplamakta güçlük yer alır; bazı kişiler bu durumu “beyin sisi” olarak tarif eder. B12 eksikliğinin psikolojik belirtileri arasında kaygı ve hafif depresyon da sayılırken, eksikliğin ilerlediği durumlarda zihin karışıklığı ve bunamaya benzeyen değişiklikler görülebilir.

Ağız ve Sindirim Belirtileri

B12 eksikliği ağızda ve sindirim sisteminde de belirti verebilmektedir. Ağızda dilde kızarıklık ve ağrı, bazı kişilerde ise ağız yaraları görülürken; sindirim sisteminde iştahsızlık, hazımsızlık ve ishal ortaya çıkmaktadır. Bu şikâyetler yorgunluk ya da uyuşma gibi belirtilerle birlikte görülüyorsa, muayene sırasında hekiminize bunlardan da söz etmeniz değerlendirmeyi kolaylaştıracaktır.

B12 Eksikliği Neden Kolay Fark Edilmez?

B12 eksikliği belirtilerinin çoğu yalnızca B12 eksikliğine özgü değildir. Yorgunluk, unutkanlık, uyuşma ya da hazımsızlık başka birçok hastalıkta da görüldüğünden, yalnızca belirtilere bakarak B12 eksikliği olup olmadığını anlamak çoğu zaman mümkün olmamaktadır.

Kandaki hücreleri sayan tam kan sayımının (hemogram) normal çıkması da eksiklik olmadığı anlamına gelmeyebilir; çünkü B12 eksikliği her zaman kansızlığa yol açmaz. Bu nedenle tanıda kandaki B12 düzeyini ölçen testten yararlanılır, bazı kişilerde ise hekim sonucu netleştirmek için ek tetkikler isteyebilir.

B12 Eksikliği Tedavi Edilmezse Ne Olur?

B12 eksikliği zamanında tedavi edildiğinde şikâyetlerin çoğu gerilerken, uzun süre fark edilmeyip tedavisiz kalan eksiklikte sinirlerde gelişen bazı sorunlar kalıcı hâle gelebilir ve tedavisiz geçen süre uzadıkça bu olasılık da artmaktadır. Bu nedenle kimlerin B12 eksikliği açısından risk taşıdığını bilmek, eksikliğin erken fark edilmesine yardımcı olur.

B12 Eksikliği Kimlerde Görülür, Neden Olur?

B12 eksikliği, B12’nin besinlerle yeterince alınmamasından ya da alındığı hâlde vücut tarafından emilememesinden kaynaklanmaktadır; risk taşıyan kişiler de buna göre iki grupta toplanabilir.

Besinlerle yeterli B12 alamayanların başında vegan beslenenler ve düzenli olarak et, balık ya da süt ürünü tüketmeyen kişiler gelmektedir. Sağlık Bakanlığı’nın Türkiye Beslenme Rehberi de vegan beslenen kişilerde B12 eksikliğini en önemli besin sorunlarından biri olarak tanımlar.

Eksikliğin daha sık görülen nedeni ise emilim sorunlarıdır; bu durumda kişi B12’yi besinlerle alsa da vücudu onu yeterince ememeyebilir. Bu gruptaki başlıca durumlar şunlardır:

• İleri yaş: Yaşla birlikte mide asidinin azalması sık görülür ve bu durum B12’nin emilimini güçleştirmektedir.
• Pernisiyöz anemi: B12’nin emilmesini engelleyen otoimmün, yani bağışıklık sisteminin vücudun kendi dokusuna saldırdığı bir hastalıktır. Ailesinde bu hastalık bulunanlarda, başka bir otoimmün hastalığı olanlarda ve 60 yaş civarındaki kadınlarda daha sık görülür.
• Mide ya da bağırsak ameliyatları: Mide ameliyatı, obezite cerrahisi ya da ince bağırsağın son bölümünün alınması B12’nin emilimini azaltabilir.
• Bağırsak hastalıkları: Crohn hastalığı (bağırsakta uzun süreli iltihaba yol açan hastalık) gibi ince bağırsağı etkileyen hastalıklarda B12 emilimi bozulabilir.
• Bazı ilaçlar: Şeker hastalığında kullanılan metformin ile halk arasında “mide koruyucu” olarak bilinen, mide asidini azaltan ilaçların uzun süreli kullanımı B12 emilimini olumsuz etkileyebilir.

İngiltere’nin ilaç düzenleme kurumu, metformin kullanan ve B12 eksikliği belirtileri yaşayan kişilerde B12 düzeyine bakılmasını önermektedir. Metformin şeker hastalığının tedavisi için kullanıldığından, B12 eksikliği saptansa bile ilacınızı kendiliğinden bırakmamanız ve ilaçla ilgili düzenlemeyi hekiminizle birlikte yapmanız, tedavinizin aksamaması açısından önemlidir.

B12 Eksikliği Nasıl Anlaşılır, Ne Zaman Hekime Gidilmeli?

Yorgunluk, uyuşma ya da unutkanlık gibi belirtileriniz bir süredir devam ediyorsa İç Hastalıkları (Dahiliye) bölümüne başvurabilirsiniz. B12 eksikliği açısından risk gruplarından birinde yer alıyorsanız bu başvuruyu ertelememeniz önerilmektedir. Muayenede belirtileriniz ve risk durumunuz birlikte değerlendirilmekte, ardından gerekli kan tetkikleri planlanmaktadır.

Kan testinde önemli bir ayrıntı, kan örneğinin B12 takviyesine başlamadan önce alınmasıdır. Takviye kandaki B12 değerini yükselttiğinden, eksiklik tam olarak giderilmemiş olsa bile test sonucu normal görünebilir ve gerçek durum gözden kaçabilir. Hâlihazırda B12 takviyesi kullanıyorsanız bunu muayenede hekiminize söylemeniz, sonucun buna göre değerlendirilmesini sağlayacaktır. Test sonucundaki değerlerin nasıl yorumlandığını B12 Vitamini Testi sayfamızda bulabilirsiniz.

B12 Eksikliği Nasıl Tedavi Edilir?

B12 eksikliğinin tedavisi, eksikliğin nedenine ve genel durumunuza göre hekiminiz tarafından planlanmaktadır. Bu plan doğrultusunda B12’yi ağız yoluyla ya da kas içine yapılan iğnelerle alabilirsiniz; eksikliğe kullandığınız bir ilaç yol açıyorsa o ilacın kullanımı da tedavi sırasında yeniden gözden geçirilir.

B12 eksikliğinin tedaviyle ne kadar sürede düzeleceği kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. Tedavinin başlangıcında belirtilerinizde kısa süreli bir artış yaşanabilse de belirtiler genellikle ilk iki hafta içinde hafiflemeye başlar; tamamen ortadan kalkmaları ise bazı kişilerde birkaç ay, hatta daha uzun sürebilir. Buna karşılık belirtileriniz zamanla düzelmiyor, kötüleşmeye devam ediyor, geri geliyor ya da yeni bir şikâyetiniz ortaya çıkıyorsa, hekiminizin belirlediği kontrol tarihini beklemeden hekiminize başvurmanız önerilir.

Tedavinin ne kadar süreceği de eksikliğin nedenine bağlıdır. Neden ortadan kalktığında, örneğin beslenme düzeldiğinde ve belirtiler geçtiğinde tedavi sonlandırılabilirken, eksikliğe yol açan neden kalıcıysa tedavinin ömür boyu sürdürülmesi gerekebilir. Neden devam ederken tedavinin bırakılması eksikliğin yeniden gelişmesine yol açabileceğinden, bu kararı hekiminizle birlikte vermeniz önemlidir.

B12 Eksikliğinde Ne Yemeli?

Tedavinin yanında sizin elinizde olan kısım ise beslenmedir. Başlıca B12 kaynakları et, balık, süt, peynir ve yumurtadır; bazı kahvaltılık gevrekler gibi B12 eklenmiş (zenginleştirilmiş) besinler de B12 sağlar. Bitkisel besinlerde ise B12 doğal olarak yer almamaktadır.

Bu nedenle vegan besleniyorsanız B12’yi, B12 eklenmiş besinlerden ya da bir takviyeden almanız önerilir. Hangisinin size uygun olduğunu ve ne kadar almanız gerektiğini hekiminizle ya da diyetisyeninizle birlikte belirleyebilirsiniz. Sağlık Bakanlığı’nın beslenme rehberine göre yeterli B12 almak; vejetaryen beslenen yaşlılar, gebe ve emziren anneler, bebekler ve çocuklar için ayrıca önemlidir.

Dengeli beslenmek, beslenmeye bağlı B12 eksikliğinin önlenmesine yardımcı olur. Ancak eksiklik pernisiyöz anemi gibi bir emilim sorunundan kaynaklanıyorsa besinlerle aldığınız B12 vücuda geçemediğinden beslenme tek başına yeterli olmayabilir; bu durumda eksikliğin giderilmesi için hekiminizin planladığı tedavi gerekmektedir.