DEHB Testi Ne Ölçer?
DEHB testi, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğuyla (DEHB) uyumlu belirtilerin yetişkinlerde ne sıklıkla görüldüğünü gösteren bir tarama aracıdır. Bu sayfadaki test, Dünya Sağlık Örgütü’nün yetişkin DEHB çalışma grubuyla geliştirilen Erişkin DEHB Kendi Bildirim Ölçeği’nin (ASRS v1.1) altı soruluk tarama bölümüdür. Ölçeğin Türkçe formu da üniversite öğrencileriyle yapılan bir çalışmada güvenilir bulunmuştur.
DEHB, çocuklukta başlayan ve dikkati sürdürmekte, işleri düzenlemekte ya da dürtüleri kontrol etmekte güçlükle kendini gösteren nörogelişimsel bir bozukluktur. Nörogelişimsel bozukluk, beynin gelişim sürecinde ortaya çıkan ve kişinin dikkat, öğrenme ya da davranışlarını etkileyen durumlar için kullanılan bir terimdir. Belirtiler yetişkinlikte de sürebilir ancak yetişkinlerde hareketlilik çoğu zaman dışarıdan görülen bir yerinde duramama yerine içsel bir huzursuzluk olarak yaşanır.
Yetişkinlerde DEHB Belirtileri
Yetişkin DEHB’de belirtiler dikkat eksikliği, hiperaktivite ve dürtüsellik başlıkları altında toplanır. ASRS’nin ilk dört sorusu dikkat ve düzenle, son iki sorusu ise hareketlilikle ilgilidir. Yetişkinlerde DEHB şu belirtilerle kendini gösterebilir:
- Dikkat eksikliği: Ayrıntıları gözden kaçırma, sıkıcı ya da uzun işlerde dikkati sürdürememe, işleri sıraya koyamama, başlanan işi bitirememe, eşyaları kaybetme ve randevuları unutma
- Hiperaktivite: Uzun süre oturmakta zorlanma, sürekli bir şeylerle uğraşma ihtiyacı ve içsel huzursuzluk
- Dürtüsellik: Sırasını beklemekte zorlanma, başkalarının sözünü kesme ve sonuçlarını düşünmeden karar verme
Bu belirtiler iş yerinde verimin düşmesine, faturaların ve resmî işlerin aksamasına, ilişkilerde çatışmalara ve kişinin kendini sürekli yetersiz hissetmesine yol açabilir. Belirtilerin çocukluktan beri sürmesi ve ev, iş ya da okul gibi birden fazla ortamda görülmesi DEHB’yi düşündürür. Kadınlarda DEHB çoğu zaman hareketlilikten çok dikkat güçlüğüyle seyrettiği için daha geç fark edilebilir.
DEHB Neden Olur?
DEHB’nin ortaya çıkmasında en belirleyici etken kalıtımdır; anne, baba ya da kardeşlerinde DEHB bulunan kişilerde görülme olasılığı daha yüksektir. Beynin dikkat, planlama ve dürtü kontrolünden sorumlu bölgelerinin gelişimindeki farklılıklar da belirtilerin oluşumunda rol oynar. Erken doğum, düşük doğum ağırlığı ve gebelikte sigaraya ya da alkole maruz kalma, riski artıran diğer etkenler arasındadır.
DEHB yanlış ebeveyn tutumlarından, şekerli yiyeceklerden ya da ekran başında fazla vakit geçirmekten kaynaklanmaz. Bununla birlikte düzensiz uyku ve yoğun stres, var olan belirtileri daha belirgin hâle getirebilir.
ASRS Nasıl Değerlendirilir?
ASRS’de her soru “Asla”, “Nadiren”, “Bazen”, “Sık” ve “Çok sık” seçenekleriyle yanıtlanır. Puanlar toplanmaz; her soruda yanıtın eşik düzeye ulaşıp ulaşmadığına bakılır. İlk üç soruda “Bazen”, “Sık” ve “Çok sık”, son üç soruda ise “Sık” ve “Çok sık” yanıtları eşik düzeyindedir. Altı sorudan en az dördünde eşik düzeyde yanıt verilmesi, yetişkin DEHB açısından ayrıntılı değerlendirmenin yararlı olacağını gösterir. ASRS’nin tam formu 18 sorudan oluşur; altı soruluk tarayıcı, bu formun belirtileri en iyi ayırt eden sorularından oluşturulmuştur. Tam form gerektiğinde muayene sırasında kullanılabilir.
Eşiğin üzerindeki bir sonuç DEHB olasılığının yüksek olduğunu gösterir ancak tek başına tanı anlamına gelmez. Kısa bir tarama DEHB’si olan her kişiyi yakalamayabileceği için sonucunuz eşiğin altında kalsa da belirtileriniz günlük yaşamınızı etkiliyorsa bir psikiyatri hekimiyle görüşmeniz önerilir.
Dikkat Dağınıklığının Diğer Nedenleri
Dikkat dağınıklığı yalnız DEHB’de görülmez. Uzun süren uykusuzluk, depresyon, kaygı bozuklukları, yoğun stres, tiroid hastalıkları, demir ve B12 vitamini eksikliği, bazı ilaçlar ve alkol ya da madde kullanımı da dikkati olumsuz etkileyebilir. Bu durumların bir kısmı DEHB’ye eşlik de edebilir. Bu nedenle değerlendirmede dikkat güçlüğünün ne zaman başladığı ve başka bir nedeni olup olmadığı araştırılmalıdır.
Çocuklarda DEHB Değerlendirmesi
Dikkat dağınıklığı ve aşırı hareketlilik, anne ve babaların çocuklarında da sık fark ettiği durumlardır. Çocuklarda belirtiler yaşa göre farklı görünür ve okul öncesi dönemdeki hareketliliğin bir bölümü gelişimin doğal bir parçasıdır. Bu yüzden bu sayfadaki test çocuklar için uygun değildir; çocukların değerlendirilmesinde yaşlarına uygun ölçekler kullanılır. Okul çağındaki çocuklarda tanı için belirtilerin en az altı ay sürmesi ve hem evde hem okulda görülmesi beklenir.
Çocuklarda DEHB değerlendirmesi çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı tarafından yapılır. Uzman, aileyle görüşerek çocuğun gelişim öyküsünü öğrenir, çocuğu gözlemler, gerekirse öğretmenden de bilgi alır ve yaşa uygun ölçeklerden yararlanır. Çocuğunuzun dikkat ve davranış sorunları okul başarısını, arkadaş ilişkilerini ya da aile yaşamını etkiliyorsa çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları bölümümüzden randevu almanız önerilir.
Yetişkinlerde DEHB Tanısı ve Tedavisi
Yetişkinlerde DEHB tanısı, psikiyatri hekiminin yaptığı ayrıntılı görüşmeyle konur. Hekim, belirtilerin çocukluk döneminde de bulunup bulunmadığını, hangi ortamlarda ortaya çıktığını ve günlük yaşamı ne ölçüde etkilediğini değerlendirir. Görüşmeye çocukluk dönemine ait karne notları ya da öğretmen görüşleri gibi bilgileri götürmek bu değerlendirmeyi kolaylaştırır. Gerekli görüldüğünde dikkat testleri ve başka ölçekler de kullanılabilir.
Tedavi kişiye göre planlanır. İlaç tedavisi, belirtileri azaltmada etkili biçimde kullanılmaktadır. Bilişsel davranışçı terapi (düşünce ve davranış kalıplarını değiştirmeye odaklanan bir terapi yöntemi) ise zaman yönetimi, işleri planlama ve dürtüleri kontrol etme becerilerini güçlendirmeye yardımcı olur. Psikoterapi sürecinde psikoloji uzmanlarıyla da çalışılabilir.
DEHB ile Günlük Yaşamı Kolaylaştıran Yöntemler
Tedaviye ek olarak bazı alışkanlıklar, DEHB’nin iş ve ev yaşamına etkisini azaltabilir:
- Randevuları ve teslim tarihlerini tek bir takvimde toplamak, telefon hatırlatıcılarından yararlanmak
- Büyük işleri küçük ve süresi belli adımlara bölmek
- Çalışırken bildirimleri kapatmak ve dikkat dağıtan uyaranları azaltmak
- Anahtar ve cüzdan gibi sık kaybolan eşyalar için sabit bir yer belirlemek
- Düzenli uyku ve fiziksel aktiviteyle dikkati ve enerjiyi desteklemek
Bu yöntemler tanı ve tedavinin yerine geçmez ancak hekimin önerdiği tedaviyle birlikte uygulandığında günlük işleri belirgin biçimde kolaylaştırır.
DEHB İçin Ne Zaman Hekime Başvurmalısınız?
Test sonucunuz eşik düzeyindeyse ya da sonuçtan bağımsız olarak dikkat ve düzen sorunları işinizi, okulunuzu, maddi işlerinizi ya da ilişkilerinizi sürekli olarak etkiliyorsa bir psikiyatri hekimine muayene olmanız önerilir. DEHB’ye depresyon, kaygı bozukluğu ya da madde kullanımı gibi sorunlar da eşlik edebileceğinden, bu belirtilerin birlikte değerlendirilmesi tedavinin doğru planlanmasına yardımcı olur. Görüşmeden önce yaşadığınız güçlükleri ve bunların ne zamandan beri sürdüğünü not etmeniz de değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Sıkça Sorulan Sorular
DEHB tanısını kim koyar?
Yetişkinlerde DEHB tanısını psikiyatri hekimi, çocuk ve ergenlerde ise çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı koyar. Tanı, ayrıntılı görüşmeye ve belirtilerin çocukluktan bu yana seyrine dayanır. Tek bir test ya da kan tahlili tanı için yeterli değildir.
DEHB bir tür otizm mi?
DEHB ve otizm spektrum bozukluğu, ayrı nörogelişimsel bozukluklardır. Otizmde sosyal iletişim ve etkileşimde güçlük ile tekrarlayıcı davranışlar ön plandadır; DEHB’de ise dikkat, hareketlilik ve dürtü kontrolündeki güçlükler belirgindir. İki durum aynı kişide birlikte görülebilir; ayrımı ilgili uzman yapar.
DEHB yetişkinlikte başlar mı?
DEHB çocuklukta başlayan bir bozukluktur ve tanı için belirtilerin 12 yaşından önce de bulunması gerekir. Yetişkinlikte fark edilen DEHB çoğu zaman çocuklukta da var olan ama tanı almamış belirtilerdir. İş ve aile sorumlulukları arttığında bu belirtiler daha belirgin hâle gelebilir.
Online DEHB testi tanı koyar mı?
Online DEHB testleri tanı koymaz; belirtilerin bir psikiyatri hekimiyle konuşulmaya değer olup olmadığını anlamanıza yardımcı olur. ASRS gibi geçerliliği gösterilmiş bir ölçeğin sonucu, psikiyatri hekimine başvururken yol gösterici bir bilgi olarak kullanılabilir. Kesin değerlendirme muayene sırasında yapılır.
Yetişkin DEHB ilaçsız tedavi edilebilir mi?
Belirtileri hafif olan bazı kişilerde psikoterapi, zaman yönetimi desteği ve günlük düzenin yeniden kurulması yeterli olabilir. Pek çok kişide ise ilaç tedavisi belirtileri belirgin biçimde azaltır ve psikoterapiyle birlikte daha iyi sonuç verir. Hangi yolun uygun olduğuna, belirtilerin şiddeti ve eşlik eden sorunlar değerlendirilerek psikiyatri hekimi karar verir.
