Alkalen Fosfataz (ALP) Testi

Kan tahlilinde karaciğer değerleri arasında yer alan testlerden biri alkalen fosfatazdır (ALP). Gözlerde sararma, kaşıntı, sağ üst karın ağrısı ya da açıklanamayan kemik ağrısı gibi şikâyetlerde istenen bu test, karaciğer, safra yolları ve kemikler hakkında bilgi verir.

Alkalen fosfatazın yüksek çıkması çoğu zaman safra akışının yavaşladığını ya da kemik yapımının arttığını gösterir. Yüksekliğin hangi dokudan kaynaklandığı bu testle tek başına anlaşılamadığı için sonuç GGT ve diğer karaciğer testleriyle birlikte yorumlanır. Düşük ALP ise yükseklikten daha seyrek görülür ve genellikle önemli bir hastalığa işaret etmez.

Alkalen Fosfataz (ALP) Nedir?

Alkalen fosfataz, vücutta birçok dokuda bulunan ve en çok karaciğer, safra yolları ve kemiklerde yer alan bir enzimdir. Kandaki ALP’nin büyük bölümü karaciğer ve kemik kaynaklıdır; bağırsaklar, böbrekler ve gebelikte plasenta da daha az miktarda ALP üretir.

Karaciğerde ALP, safra kanallarını döşeyen hücrelerde bulunur. Safra akışı yavaşladığında ya da safra yolları tıkandığında bu hücreler daha fazla ALP üretir ve enzimin kandaki düzeyi yükselir. Kemiklerde ise ALP, yeni kemik dokusu yapan hücrelerin çalışmasıyla ilişkilidir. Bu nedenle kemik yapımının hızlandığı büyüme çağında, kırık iyileşmesi sırasında ve bazı kemik hastalıklarında kandaki ALP artar.

Alkalen Fosfataz Testi Neden İstenir?

Alkalen fosfataz testi, karaciğer ve safra yolu hastalıklarını araştırmak ve kemik hastalıklarını değerlendirmek için istenir. Karaciğer hastalıkları uzun süre belirti vermeyebildiği için ALP, rutin sağlık kontrollerinde ve ameliyat öncesi değerlendirmede de diğer karaciğer testleriyle birlikte bakılan tahliller arasında yer alır.

Hekim aşağıdaki şikâyet ve durumlarda alkalen fosfataz testi isteyebilir:

• Gözlerde ya da ciltte sararma, koyu renkli idrar ve açık renkli dışkı
• Sağ üst karın ağrısı, iştahsızlık, bulantı ve açıklanamayan kaşıntı
• Safra taşı, hepatit ya da karaciğer yağlanması gibi bilinen bir hastalığın takibi
• Karaciğeri etkileyebilen ilaçlarla tedavi sırasında yapılan kontroller
• Kemik ağrısı, kemiklerde şekil değişikliği ya da sık kırık
• D vitamini eksikliği, paratiroid bezi hastalıkları ve kemiğe yayılabilen kanserlerin takibi

Alkalen fosfataz hem karaciğer ve safra yollarından hem de kemiklerden kana geçtiği için ALP sonucu, yüksekliğin kaynağını tek başına göstermez. Bu nedenle hekim sonucu ALT, AST, GGT ve bilirubin gibi testlerle birlikte değerlendirir.

Alkalen Fosfataz Testi Nasıl Yapılır?

Alkalen fosfataz testi, koldaki bir toplardamardan alınan kan örneğiyle yapılır ve kan alma işlemi birkaç dakika sürer. ALP çoğu zaman diğer karaciğer ve biyokimya testleriyle birlikte istendiği için kanın 10–12 saatlik açlıktan sonra sabah verilmesi önerilir. Açlık, ALP sonucunun doğruluğu için de önemlidir: özellikle 0 ve B kan grubundaki kişilerde yağlı bir öğünden sonra bağırsaklardan kana geçen ALP, sonucu birkaç saatliğine yükseltebilir. Açlık süresince su içilebilir.

Testten önce şu noktalara dikkat edilmesi, sonucun doğru yorumlanmasına yardımcı olur:

• Doğum kontrol hapı, bazı epilepsi ilaçları ve antibiyotikler ALP değerini değiştirebileceği için kullandığınız ilaçları hekiminize bildirmeniz gerekir.
• Düzenli kullanılan ilaçlar hekime danışılmadan bırakılmamalıdır.

Alkalen fosfataz sonucu çoğu zaman aynı gün çıkar. Lokman Hekim hastanelerinde verdiğiniz tahlillerin sonuçlarına e-Hizmetler üzerinden ulaşabilirsiniz.

Alkalen Fosfataz Kaç Olmalı?

Yetişkinlerde alkalen fosfatazın normal değeri erkeklerde yaklaşık 40–129 U/L, kadınlarda 35–104 U/L arasındadır.

Çocukluk ve ergenlik döneminde kemikler hızla büyüdüğü için ALP, yetişkin referans aralığının belirgin üzerinde seyreder ve en yüksek düzeylerine bebeklikte ve ergenlikteki büyüme atağında ulaşır. Bu nedenle çocuklarda sonuç, yaşa ve cinsiyete göre belirlenmiş aralıklarla yorumlanmalıdır. Gebelikte de özellikle son üç ayda plasentanın ürettiği ALP nedeniyle değer yükselir ve doğumdan sonraki haftalar içinde normale döner.

Referans aralıkları, kullanılan cihaza ve yönteme göre laboratuvardan laboratuvara küçük farklılıklar gösterir. Bu nedenle sonucunuzu raporunuzda yazan aralıkla karşılaştırmanız gerekir.

Alkalen fosfataz sonucunuzu aşağıdaki araçla, raporunuzdaki referans aralığına göre yorumlayabilirsiniz.

Alkalen Fosfataz Yüksekliği Ne Anlama Gelir?

Alkalen fosfataz yüksekliği, karaciğerde safra akışının yavaşladığını ya da kemik yapımının arttığını gösterir. Bu nedenle hekim önce yüksekliğin hangi dokudan kaynaklandığını belirler, ardından nedenini araştırır.

Kaynağı ayırt etmek için en sık başvurulan yol, ALP ile birlikte GGT’ye bakmaktır. GGT de yüksekse ALP’nin karaciğer ve safra yollarından, GGT normalse kemikten kaynaklandığı düşünülür. Sonuç net değilse hekim, ALP’nin karaciğer ve kemik kaynaklı türlerini ayrı ayrı ölçen izoenzim testini isteyebilir.

Karaciğer ve Safra Yollarından Kaynaklanan Yükseklik

Karaciğer kaynaklı ALP yüksekliği çoğu zaman kolestazı, yani safranın karaciğerden bağırsağa akışında bir sorun olduğunu gösterir. Bu yüksekliğe yol açan başlıca durumlar şunlardır:

• Safra yollarında tıkanıklık: Safra kanalına düşen taşlar, safra yolu darlıkları ve pankreas ya da safra yolu tümörleri safranın akışını engeller.
• Karaciğer hastalıkları: Hepatit, karaciğer yağlanması, alkole bağlı karaciğer hastalığı ve siroz ALP’yi genellikle hafif ya da orta düzeyde yükseltir.
• Safra kanallarının uzun süreli hastalıkları: Primer biliyer kolanjit ve primer sklerozan kolanjit, safra kanallarını zamanla daraltarak safra akışını bozar.
• İlaçlar: Bazı antibiyotikler, epilepsi ilaçları ve hormon ilaçları karaciğerde safra akışını yavaşlatabilir.

Karaciğer kaynaklı yükseklikte hekim ALT, AST ve bilirubin sonuçlarını birlikte değerlendirir ve çoğu zaman karın ultrasonu ister. Ultrason, safra yollarında genişleme ya da taş olup olmadığını göstererek tıkanıklığı karaciğer hastalığından ayırmaya yardımcı olur. Safra taşlarının belirtileri ve tedavisi safra kesesi taşları yazımızda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

Kemikten Kaynaklanan Yükseklik

Kemik kaynaklı ALP yüksekliği, kemik dokusunun normalden hızlı yenilendiğini gösterir. Çocukluk, ergenlik ve kırık iyileşmesi sırasında görülen yükseklik doğaldır; bunların dışında ALP’yi yükselten başlıca kemik sorunları şunlardır:

• D vitamini eksikliğine bağlı kemik yumuşaması (yetişkinde osteomalazi, çocukta raşitizm)
• Paratiroid bezlerinin fazla çalışması
• Kemiklerin düzensiz ve hızlı yenilendiği Paget hastalığı
• Meme, prostat ve akciğer kanseri gibi kemiğe yayılabilen kanserler

Kemik kaynaklı yükseklikte hekim kalsiyum, fosfor, parathormon ve D vitamini düzeylerine bakar; gerekli görürse kemik grafisi ya da kemik sintigrafisi ister. Tedavi, yüksekliğe yol açan nedene göre planlanır.

Alkalen Fosfataz Düşüklüğü Ne Anlama Gelir?

Alkalen fosfataz düşüklüğü yükseklikten çok daha seyrek görülür ve çoğu zaman önemli bir hastalığa işaret etmez. Bu nedenle şikâyeti olmayan kişilerde tek bir düşük sonuç genellikle testin tekrarlanmasıyla değerlendirilir.

ALP’nin düşük çıkmasına yol açabilen durumlar şunlardır:

• Yetersiz beslenme, protein, çinko ya da magnezyum eksikliği
• Tiroid bezinin az çalışması
• B12 vitamini eksikliğine bağlı pernisiyöz anemi
• Doğum kontrol hapı ve östrojen içeren hormon tedavisi
• Vücutta bakır birikimine yol açan Wilson hastalığı
• Kemiklerin yeterince sertleşemediği, hipofosfatazya adı verilen kalıtsal ve nadir bir hastalık

Düşüklük tekrarlanan testlerde de sürüyorsa ya da kemik ağrısı, sık kırık ve dişlerin erken dökülmesi gibi şikâyetler eşlik ediyorsa nedenin araştırılması için iç hastalıkları ya da endokrinoloji uzmanına başvurulabilir. Düşük ALP tek başına tedavi gerektirmez; tedavi, saptanan nedene göre hekim tarafından belirlenir.

Alkalen Fosfataz Sonucu İçin Hangi Bölüme Başvurulur?

Alkalen fosfataz yüksek çıktığında ilk değerlendirme için gastroenteroloji ya da iç hastalıkları (dahiliye) uzmanına başvurulabilir. Uzman, sonucu GGT ve diğer karaciğer testleriyle birlikte değerlendirir ve yüksekliğin kaynağına göre ileri tetkikleri planlar.

Yüksekliğin kemikten kaynaklandığı düşünüldüğünde, D vitamini eksikliği ve paratiroid bezi hastalıkları gibi kalsiyum dengesini bozan sorunların değerlendirilmesi için endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanının görüşü alınır. Çocuklarda ilk değerlendirme çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı tarafından yapılır; gebelikte saptanan yükseklik ise kadın hastalıkları ve doğum uzmanıyla birlikte değerlendirilir.

Gözlerde ya da ciltte sararmayla birlikte görülen ateş, titreme ve sağ üst karın ağrısı ise safra yollarında tıkanıklığa bağlı bir enfeksiyonu düşündüren ve aynı gün değerlendirilmesi gereken belirtilerdir. Bu belirtiler varsa acil servise başvurulmalı ya da 112 aranmalıdır.