Bilirubin Testi

Gözlerin beyaz kısmında ya da ciltte sararma fark edildiğinde hekimin ilk baktığı tahlillerden biri bilirubindir. Bilirubin testi karaciğer, safra yolları ve kırmızı kan hücreleri hakkında bilgi verdiği için sararma olmasa da rutin kontrollerde diğer karaciğer testleriyle birlikte istenir.

Bilirubin yüksekliği her zaman bir karaciğer hastalığı anlamına gelmez. Kırmızı kan hücrelerinin normalden hızlı yıkılması ya da Gilbert sendromu gibi zararsız bir durum da bilirubini yükseltebildiği için hekim, raporda total bilirubinin yanında yer alan direkt ve indirekt bilirubine de bakar. Yüksekliğin hangi türde olduğu, sorunun kan hücrelerinin yıkımından mı, karaciğerden mi yoksa safra yollarından mı kaynaklandığını anlamaya yardımcı olur.

Bilirubin Nedir?

Bilirubin, ömrünü tamamlayan kırmızı kan hücrelerinin parçalanmasıyla oluşan sarı-turuncu renkli bir maddedir. Kırmızı kan hücreleri yaklaşık 120 gün yaşar; bu hücrelerdeki hemoglobin yıkıldığında açığa çıkan bilirubin kanla karaciğere taşınır.

Karaciğer, bilirubini suda çözünebilen bir biçime dönüştürür ve safrayla birlikte bağırsağa gönderir. Bağırsağa ulaşan bilirubin dışkıya kahverengi rengini veren maddelere dönüşür. Bu yolun herhangi bir noktasında sorun olduğunda bilirubin kanda birikir ve belirgin yükseldiğinde gözlerde ve ciltte sararmaya, yani sarılığa yol açar.

Bilirubin Testi Neden İstenir?

Bilirubin testi, sarılığın nedenini araştırmak, karaciğer ve safra yolu hastalıklarını değerlendirmek ve kırmızı kan hücrelerinin normalden hızlı yıkılıp yıkılmadığını anlamak için istenir. Karaciğer hastalıkları uzun süre belirti vermeyebildiği için bilirubin, rutin sağlık kontrollerinde ALT, AST ve GGT gibi testlerle birlikte de bakılan tahliller arasında yer alır.

Hekim aşağıdaki şikâyet ve durumlarda bilirubin testi isteyebilir:

• Gözlerin beyaz kısmında ya da ciltte sararma
• Koyu renkli idrar ve açık renkli, kil rengindeki dışkı
• Sağ üst karın ağrısı, bulantı, iştahsızlık ve kaşıntı
• Hepatit, siroz ya da safra taşı gibi bilinen bir hastalığın takibi
• Karaciğeri etkileyebilen ilaçlarla tedavi sırasında yapılan kontroller
• Hemogram sonucunda kansızlık saptanması ve kırmızı kan hücrelerinin hızlı yıkıldığından şüphelenilmesi

Bilirubin Testi Nasıl Yapılır?

Bilirubin testi, koldaki bir toplardamardan alınan kan örneğiyle yapılır ve kan alma işlemi birkaç dakika sürer. Bilirubin çoğu zaman diğer karaciğer ve biyokimya testleriyle birlikte istendiği için kanın 10–12 saatlik açlıktan sonra sabah verilmesi önerilir. Bu sürede su içilebilir.

Testten önce şu noktalara dikkat edilmesi, sonucun doğru yorumlanmasına yardımcı olur:

• Kan vermeden önceki gün ağır egzersizden kaçınılması önerilir. Yoğun egzersiz, uykusuzluk ve gereğinden uzun süre aç kalmak, özellikle karaciğerin bilirubini işleme hızının kalıtsal olarak yavaş olduğu Gilbert sendromunda bilirubini geçici olarak yükseltebilir.
• Bazı antibiyotikler, doğum kontrol hapları ve epilepsi ilaçları bilirubin sonucunu değiştirebileceği için kullandığınız ilaçları hekiminize bildirmeniz gerekir.
• Düzenli kullanılan ilaçlar hekime danışılmadan bırakılmamalıdır.

Bilirubin sonucu çoğu zaman aynı gün çıkar. Lokman Hekim hastanelerinde verdiğiniz tahlillerin sonuçlarına e-Hizmetler üzerinden ulaşabilirsiniz.

Bilirubin Kaç Olmalı?

Yetişkinlerde total bilirubinin normal değeri 0,3–1,2 mg/dL arasında, direkt bilirubinin normal değeri ise 0,3 mg/dL ve altındadır. İndirekt bilirubin raporda ayrıca yazılmamışsa total bilirubinden direkt bilirubin çıkarılarak bulunabilir.

Referans aralıkları, kullanılan cihaza ve yönteme göre laboratuvardan laboratuvara küçük farklılıklar gösterir. Bu nedenle sonucunuzu raporunuzda yazan aralıkla karşılaştırmanız gerekir.

Yenidoğan bebeklerde ilk günlerde bilirubinin yükselmesi sık görülür ve çoğu zaman kendiliğinden geçen bir durumdur. Bebeklerde bilirubinin hangi düzeyde tedavi gerektirdiği bebeğin kaç saatlik olduğuna ve kaçıncı gebelik haftasında doğduğuna göre değiştiği için sonuç yetişkin değerleriyle karşılaştırılmaz; değerlendirme çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı tarafından yapılır. Bebeklerde sarılığın nedenleri ve tedavisi yenidoğan sarılığı yazımızda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

Yetişkinlerde total bilirubin sonucunuzu aşağıdaki araçla, raporunuzdaki referans aralığına göre yorumlayabilirsiniz.

Bilirubin Yüksekliği Ne Anlama Gelir?

Bilirubin yüksekliği, vücutta bilirubinin oluşumu ile atılımı arasındaki dengenin bozulduğunu gösterir. Kırmızı kan hücreleri normalden hızlı yıkıldığında karaciğer oluşan bilirubini işlemeye yetişemez; karaciğer hasar gördüğünde ya da safra yolları tıkandığında ise işlenen bilirubin safrayla atılamaz ve kana geri döner.

Bilirubin belirgin yükseldiğinde önce gözlerin beyaz kısmında, ardından ciltte sararma fark edilir. Hekim sararmanın nedenini, hangi bilirubin türünün yükseldiğine bakarak araştırır.

İndirekt Bilirubin Yüksekliği Ne Anlama Gelir?

İndirekt bilirubin yüksekliği, karaciğere işlenmek üzere gelen bilirubinin arttığını ya da karaciğerin bilirubini işleme hızının yavaşladığını gösterir. Bu durumda direkt bilirubin çoğu zaman normaldir. İşlenmemiş bilirubin suda çözünmediği ve idrara geçmediği için idrarın rengi de değişmez.

İndirekt bilirubinin yükselmesine yol açan başlıca durumlar şunlardır:

• Gilbert sendromu: Karaciğerin bilirubini işleme hızını azaltan, kalıtsal ve zararsız bir durumdur. Yetişkinlerde indirekt bilirubin yüksekliğinin en sık nedenidir.
• Kırmızı kan hücrelerinin hızlı yıkılması (hemoliz): Kalıtsal kan hastalıkları, halk arasında bakla hastalığı olarak bilinen G6PD enzim eksikliği ve bağışıklık sisteminin kan hücrelerine karşı antikor üretmesi bu hücrelerin ömrünü kısaltır.
• Büyük morlukların ve iç kanamaların emilmesi: Doku içinde biriken kan yıkıldıkça bilirubin geçici olarak yükselebilir.

Hemolize bağlı yükseklikte kansızlık da gelişebileceği için hekim hemoglobin değerine, genç kırmızı kan hücrelerinin sayısını gösteren retikülosit sayımına ve hücreler yıkıldığında kana geçen bir enzim olan LDH’ye bakar. Tedavi, kırmızı kan hücrelerinin yıkılmasına yol açan nedene göre hematoloji uzmanı tarafından planlanır.

Gilbert Sendromu

Gilbert sendromu, karaciğerde bilirubini işleyen enzimin kalıtsal olarak daha az çalışmasıdır ve toplumda sık görülür. Karaciğere zarar vermez, yaşam süresini etkilemez ve tedavi gerektirmez. Çoğu zaman başka bir nedenle yapılan kan tahlilinde total bilirubinin hafifçe yüksek, direkt bilirubinin ve diğer karaciğer testlerinin ise normal bulunmasıyla fark edilir. Tanı bu tahlil sonuçları ve sararmanın seyri değerlendirilerek konur; hekim gerekli gördüğünde hemoliz olmadığını göstermek için ek testler isteyebilir.

Gilbert sendromu olan kişilerde uzun süre aç kalma, ağır egzersiz, uykusuzluk, sıvı kaybı, alkol ve ateşli hastalıklar bilirubini geçici olarak yükseltebilir; bu dönemlerde gözlerde hafif sararma görülebilir. Bazı ilaçların vücuttan atılımı bu durumdan etkilenebildiği için yeni bir ilaca başlarken Gilbert sendromu olduğunuzu hekiminize bildirmeniz önerilir.

Direkt Bilirubin Yüksekliği Ne Anlama Gelir?

Direkt bilirubin yüksekliği, karaciğerde işlenen bilirubinin safrayla bağırsağa atılamadığını gösterir. Bunun nedeni karaciğer hücrelerinin hasar görmesi ya da safra yollarının tıkanması olabilir. Direkt bilirubin suda çözünebildiği için idrara geçer ve idrar çay renginde koyulaşır; safra bağırsağa ulaşamadığında ise dışkı açık renkli olur.

Direkt bilirubinin yükselmesine yol açan başlıca durumlar şunlardır:

• Safra yollarında tıkanıklık: Safra kanalına düşen taşlar, safra yolu darlıkları ve pankreas başı ya da safra yolu tümörleri safranın akışını engeller.
• Karaciğer iltihabı: Viral hepatit, alkole bağlı karaciğer hastalığı ve ilaçlara bağlı karaciğer hasarı bilirubinin atılımını bozar.
• Siroz: İlerlemiş karaciğer hastalığında karaciğerin bilirubini işleme ve atma işlevi azalır.
• Safra kanallarının uzun süreli hastalıkları: Primer biliyer kolanjit ve primer sklerozan kolanjit, safra kanallarını zamanla daraltarak safra akışını bozar.
• Gebelik kolestazı: Gebeliğin son aylarında safra akışının yavaşlamasıyla kaşıntı görülür ve bilirubin hafifçe yükselebilir.

Direkt bilirubin yüksekliğinde hekim ALT, AST, GGT ve alkalen fosfataz sonuçlarını birlikte değerlendirir ve çoğu zaman karın ultrasonu ister. Alkalen fosfatazın belirgin yükseldiği tabloda safra yollarında tıkanıklık, ALT ve AST’nin belirgin yükseldiği tabloda ise karaciğer hücrelerinin hasarı düşünülür. Tedavi bu ayrıma göre planlanır: ultrasonda safra yollarını tıkayan bir taş görülürse taş endoskopik yöntemle ya da ameliyatla çıkarılabilir, karaciğer hastalığında ise tedavi hastalığın nedenine göre belirlenir. Safra taşlarının belirtileri ve tedavisi safra kesesi taşları yazımızda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

Bilirubin Sonucu İçin Hangi Bölüme Başvurulur?

Bilirubin yüksek çıktığında ilk değerlendirme için gastroenteroloji ya da iç hastalıkları (dahiliye) uzmanına başvurulabilir. Uzman, sonucu direkt bilirubin ve diğer karaciğer testleriyle birlikte değerlendirir; hemoliz düşünüldüğünde hematoloji, safra yollarındaki tıkanıklık için ameliyat gerektiğinde ise genel cerrahi uzmanının görüşü alınır.

Gözlerin beyaz kısmında ya da ciltte sararma ilk kez fark edildiğinde birkaç gün beklenmeden, kısa süre içinde bir gastroenteroloji ya da iç hastalıkları uzmanına başvurulmalıdır. Sararmaya koyu renkli idrar ve açık renkli dışkı eşlik ediyorsa safra yollarında tıkanıklık olabileceği için bu değerlendirme ertelenmemelidir. Daha önce Gilbert sendromu tanısı almış kişilerde ise sararma her zamankinden belirgin olduğunda ya da birkaç gün içinde geçmediğinde hekime başvurulması önerilmektedir.

Sararmayla birlikte ateş, titreme ve karın ağrısı görülmesi, safra yollarında tıkanıklığa bağlı bir enfeksiyonu düşündürür. Bu belirtiler varsa ya da sararmaya bilinç bulanıklığı, aşırı uyku hâli, kan kusma ve siyah renkli dışkı eşlik ediyorsa aynı gün acil servise başvurulmalı ya da 112 aranmalıdır.