Yenidoğan Sarılığı Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavi Yaklaşımları

Yenidoğan Sarılığı Nedir?

Yenidoğan sarılığı, bebeğin kanında bilirubinin hem daha fazla oluşmasından hem de daha yavaş atılmasından kaynaklanır. Bebekler, anne karnında oksijen taşınmasını kolaylaştıran çok sayıda kırmızı kan hücresiyle doğar. Kısa ömürlü olan bu hücrelerin doğumdan sonra hızla parçalanması, kandaki bilirubin miktarını artırır. Yenidoğan döneminde karaciğer fonksiyonları henüz tam olgunlaşmadığı için bilirubin vücuttan erişkinlerde olduğu kadar hızlı uzaklaştırılamayabilir.

Yenidoğanların yaklaşık üçte ikisinde görülen sarılık, genellikle doğumdan sonraki ilk günlerde fark edilir ve çoğu bebekte belirli bir süre içerisinde geriler. Yine de bilirubin bazı bebeklerde tedavi gerektiren düzeylere yükselebildiği için düzenli takip önem taşır.

Fizyolojik Sarılık Nedir?

Fizyolojik sarılık, yenidoğan döneminde en sık görülen sarılık türüdür. Doğumdan sonra bebeğin karaciğerinin bilirubin metabolizmasına uyum sağlaması sırasında ortaya çıkabilir.

Genellikle doğumdan sonraki 2. ya da 3. günde fark edilir ve çoğu zaman geçici bir durumdur. Doğumdan sonraki ilk 24 saat içinde başlayan sarılık ise fizyolojik kabul edilmez. Bu nedenle her sarılık tablosunun uzman hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir.

Emzirme Sarılığı ve Anne Sütü Sarılığı Arasındaki Fark Nedir?

Anne sütü ile beslenen bebeklerde iki farklı sarılık tablosu görülebilir. Bu iki tablo, başlama zamanları ve nedenleriyle birbirinden ayrılır.

Emzirme Sarılığı

Emzirme sarılığı, genellikle yaşamın ilk günlerinde yeterli beslenememe veya sıvı alımının yetersiz olması ile ilişkili olarak ortaya çıkabilir. Burada sarılığın asıl nedeni emzirmenin kendisi değil, bebeğin yeterli süt alamamasıdır. İlk günlerde bebeğin günde 8–12 kez emzirilmesi hem süt üretimini artırır hem de bilirubinin vücuttan atılmasına yardımcı olur. Emzirmenin doğru başlatılması ve sürdürülmesi hakkında ayrıntılı bilgi için başarılı emzirmenin 10 adımı yazımızı inceleyebilirsiniz.

Anne Sütü Sarılığı

Anne sütü sarılığı ise genellikle yaşamın ilk haftasından sonra belirginleşir ve bazen 12 haftaya kadar sürebilir. Anne sütündeki bazı bileşenlerin bilirubin metabolizmasını etkileyebileceği düşünülmektedir. Bu sarılık çoğu zaman zararsızdır ve emzirmeye devam edilir. Yine de sarılığın başka bir nedene bağlı olmadığından emin olmak için değerlendirme ve takip süreci çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı tarafından planlanmalıdır.

Yenidoğan Sarılığı Neden Olur?

Yenidoğan sarılığının nedeni her bebekte aynı değildir. Başlıca nedenler şunlardır:

• Fizyolojik yenidoğan sarılığı
• Anne sütü ile ilişkili sarılık
• Yetersiz beslenme ve sıvı alımı
• Anne ve bebek arasında kan grubu uyuşmazlığı
• Enfeksiyonlar
• Bazı karaciğer ve metabolizma hastalıkları
• Kırmızı kan hücrelerinin normalden hızlı yıkılması

Doğum haftası da sarılığın görülme sıklığını etkiler. Prematüre (gebeliğin 37. haftasından önce) doğan bebeklerde karaciğer fonksiyonları daha az olgunlaşmış olduğundan bilirubin metabolizması farklılık gösterebilir. Bu nedenle prematüre bebeklerde yenidoğan sarılığı daha sık görülebilir ve daha yakın takip gerekebilir.

Sarılığın nedeni ve şiddeti, çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı tarafından yapılan değerlendirme sonucunda belirlenir.

Bebeklerde Sarılık Belirtileri Nelerdir?

Yenidoğan sarılığı genellikle yüz bölgesinde başlar ve bilirubin düzeyine bağlı olarak vücudun diğer bölgelerine yayılabilir. Sarılığı fark etmek için bebeğe gün ışığında bakmak ve burnuna ya da alnına parmakla hafifçe bastırıp bıraktıktan sonra cildin rengini kontrol etmek yardımcı olur. Koyu tenli bebeklerde göz aklarına ve ağız içine bakmak sarılığın fark edilmesini kolaylaştırır.

Sık görülen belirtiler arasında şunlar yer alır:

• Ciltte sararma
• Göz aklarında sararma
• Uykuya eğilimde artış
• Emmede isteksizlik
• Huzursuzluk
• Beslenme güçlüğü

Bu belirtilerin görülmesi durumunda sağlık kuruluşuna başvurulması önerilir.

Sarılığa koyu sarı renkli idrar ya da açık renkli, krem rengi dışkı eşlik ediyorsa bu durum karaciğer veya safra yollarıyla ilgili bir soruna işaret edebileceği için bebeğin aynı gün değerlendirilmesi gerekir.

Bebeklerde Sarılık (Bilirubin) Değeri Kaç Olmalı?

Yenidoğanlarda bilirubin için herkese uyan tek bir normal değer yoktur. Bilirubin yaşamın ilk günlerinde doğal olarak yükselir ve aynı değer bebeğin yaşına göre farklı anlam taşır.

Bilirubin düzeylerinin değerlendirilmesinde şu bilgiler göz önünde bulundurulur:

• Bebeğin doğum haftası
• Doğum ağırlığı
• Kaç saatlik ya da kaç günlük olduğu
• Eşlik eden risk faktörleri

Bu nedenle bilirubin sonuçları yalnızca laboratuvar değeri üzerinden değil, bebeğin klinik durumu ile değerlendirilmelidir.

Örneğin geçmişte fizyolojik sarılık için sınır kabul edilen 12,9 mg/dL’lik bir değer, 48 saatten küçük bir bebekte yüksek kabul edilirken 4–5 günlük bir bebekte düşük risk grubunda yer alabilir. Hekim, ölçülen değeri bebeğin kaç saatlik olduğuna göre hazırlanmış tablolarla karşılaştırarak tedavi gerekip gerekmediğine karar verir. Prematüre doğum, kan grubu uyuşmazlığına bağlı kan yıkımı ya da enfeksiyon gibi risk faktörleri bulunan bebeklerde tedavi sınırı daha düşük tutulur.

Bilirubin Ölçümü Nasıl Yapılır?

Sarılığın vücutta ne kadar yayıldığına bakarak bilirubin düzeyini tahmin etmek güvenilir değildir. Bu nedenle yenidoğan sarılığının değerlendirilmesinde bilirubin düzeyleri şu yöntemlerle ölçülür:

• Deri üzerinden yapılan transkütanöz bilirubin ölçümü
• Kan örneği ile yapılan serum bilirubin ölçümü

Deri üzerinden yapılan ölçüm hızlı ve ağrısızdır. Sonuç yüksek çıktığında ya da tedavi sınırına yakın olduğunda bilirubin düzeyi kan örneğiyle doğrulanır. Ölçüm sonuçları bebeğin yaşı, doğum haftası ve klinik durumu ile birlikte değerlendirilir. Tüm bebeklerde hastaneden taburcu olmadan önce en az bir kez bilirubin ölçümü yapılması önerilir.

Yenidoğan Sarılığı Riskli mi?

Yenidoğan sarılığının taşıdığı risk, sarılığın nedenine, bilirubin düzeyine ve bebeğin genel sağlık durumuna göre değişir.

Bazı sarılık türleri yalnızca takip gerektirirken bazı durumlarda daha sık kontrol veya tedavi planlanabilir. Bu nedenle sarılığın hekim tarafından değerlendirilmesi önemlidir.

Özellikle aşağıdaki durumlarda bebek vakit kaybetmeden bir çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı tarafından değerlendirilmelidir:

• Sarılığın doğumdan sonraki ilk 24 saat içinde başlaması
• Sarılığın hızla yayılması
• Beslenme güçlüğü
• Belirgin uyku hâli
• Ateş veya enfeksiyon bulguları

Yenidoğan Sarılığı Nasıl Geçer?

Yenidoğan sarılığının nasıl geçeceği, nedenine ve bilirubin seviyesine göre değişir. Bazı bebeklerde düzenli beslenme ve takip yeterli olurken bazı durumlarda hekim tarafından farklı tedavi yaklaşımları planlanır.

Bebeğe su veya şekerli su vermek gibi evde uygulanan yöntemler bilirubini düşürmez ve bebeğin yeterli süt almasını zorlaştırabilir. Bu nedenle sarılık şüphesi olan bebeklerde bu tür uygulamalar yerine sağlık profesyonellerinin önerilerine uyulması önemlidir.

Yenidoğan Sarılık Tedavisi Nasıl Yapılır?

Yenidoğan sarılık tedavisi, bebeğin klinik durumu ve bilirubin düzeyleri dikkate alınarak planlanır. Tedavi yaklaşımı kapsamında şu seçenekler yer alır.

Düzenli Takip

Bazı bebeklerde yalnızca düzenli kontrol ve bilirubin takibi yeterli olabilir.

Beslenme Desteği

Yeterli beslenmenin sağlanması ve emzirmenin desteklenmesi önerilebilir. Bebeğin sık ve yeterli beslenmesi, bilirubinin dışkıyla atılmasını kolaylaştırır. Emzirmenin yeterli olmadığı durumlarda hekim, geçici olarak sağılmış anne sütü ya da mama desteği önerebilir.

Fototerapi

Fototerapi (ışık tedavisi), belirli dalga boyundaki ışıkların kullanıldığı tıbbi bir tedavi yöntemidir ve hekim tarafından gerekli görülen durumlarda uygulanır. Bebeğin cildine uygulanan özel ışık, bilirubini idrar ve dışkıyla daha kolay atılabilen bir yapıya dönüştürür. Tedavi sırasında beslenmeye devam edilir ve emzirmek için verilen kısa aralar tedavinin etkisini azaltmaz.

İleri Tedavi Yöntemleri

Bilirubin fototerapiye rağmen yükselmeye devam ederse ya da çok yüksek düzeylere ulaşırsa bebeğin kanının bir bölümünün uygun donör kanıyla değiştirildiği kan değişimi (exchange transfüzyon) uygulanabilir. Kan grubu uyuşmazlığına bağlı sarılıkta ise damar yoluyla immünoglobulin (IVIG) tedavisi de gündeme gelebilir. Bu kararlar bebeğin sağlık durumuna göre hekim tarafından değerlendirilir.

Yenidoğan Sarılığı Ne Zaman Geçer?

Yenidoğan sarılığının ne zaman geçeceği, türüne ve bebeğin genel sağlık durumuna göre değişebilir. Fizyolojik sarılık olarak adlandırılan ve yenidoğan döneminde sık görülen sarılık tablosu çoğunlukla bir ila iki hafta içinde geriler. Anne sütüyle beslenen bebeklerde ise sarılık birkaç hafta, bazen daha uzun sürebilir.

Sarılığın seyri ve süresi her bebekte farklı olabileceğinden, bilirubin düzeylerinin hekim tarafından değerlendirilmesi önemlidir. Zamanında doğan bebeklerde 2 haftadan, prematüre bebeklerde 3 haftadan uzun süren sarılık uzamış sarılık olarak kabul edilir ve altta yatan nedenlerin araştırılması gerekir.

Şiddetli Yenidoğan Sarılığı İçin Risk Faktörleri Nelerdir?

Bazı bebeklerde bilirubin daha hızlı ya da daha yüksek düzeylere çıkabildiği için bu bebeklerin daha yakından takip edilmesi gerekir.

Risk faktörleri arasında şunlar yer alır:

• Kan grubu uyuşmazlığı
• Prematüre doğum
• Doğum sırasında başta oluşan şişlik ya da vücutta belirgin morluklar
• Enfeksiyonlar
• G6PD enzim eksikliği gibi bazı genetik ve metabolik hastalıklar
• Kırmızı kan hücrelerinin normalden hızlı yıkılması
• Anne, baba ya da kardeşin yenidoğan döneminde sarılık nedeniyle ışık tedavisi almış olması
• Bebeğin yeterli süt alamaması

Yenidoğan Sarılığında Hangi Doktora Gidilir?

Sarılık fark edilen bebeklerin ilk değerlendirmesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları uzmanı tarafından yapılır. Sarılığın uzun sürdüğü ya da açık renkli dışkı gibi karaciğer ve safra yollarıyla ilgili bir sorunu düşündüren bulguların eşlik ettiği durumlarda hekim, bebeği çocuk gastroenterolojisi uzmanına yönlendirebilir.

Kernikterus Nedir?

Kernikterus, çok yüksek düzeye ulaşan bilirubinin beyne geçerek sinir hücrelerine zarar vermesiyle gelişebilen ciddi bir nörolojik tablodur. Günümüzde yenidoğanların düzenli takip edilmesi ve gerekli durumlarda tedavi planlanması sayesinde bu durum nadir görülmektedir.

Bu nedenle sarılık belirtilerinin erken fark edilmesi ve bebeğin hekim tarafından değerlendirilmesi önem taşır. Sarılığı olan bebekte uyandırmakta güçlük, emmeme, tiz sesle ağlama, vücudun geriye doğru kasılması, ateş veya nefes almada zorlanma görüldüğünde vakit kaybetmeden 112 aranmalı veya en yakın acil servise başvurulmalıdır.