Organ Nakli

Organ Nakli Nedir?

Organ nakli, işlevini geri dönüşü olmayan biçimde kaybetmiş bir organın, canlı bir vericiden ya da beyin ölümü gerçekleşmiş bir bağışçıdan alınan sağlıklı organla ameliyatla değiştirilmesi işlemidir. Tıpta transplantasyon olarak da adlandırılan bu tedavi, ilaç ya da diyaliz gibi yöntemlerin artık yeterli olmadığı son dönem organ yetmezliğinde uygulanır. Nakledilen organ hastanın kendi organının yapamadığı işi üstlenir ve kişinin yaşamını sürdürmesini, yaşam kalitesinin de belirgin biçimde artmasını sağlar.

Lokman Hekim Üniversitesi Ankara Hastanesi bünyesindeki Organ Nakli Merkezi, Sağlık Bakanlığı tarafından böbrek ve karaciğer nakli için yetkilendirilmiştir. Merkezde canlı vericiden ve kadavradan böbrek ve karaciğer nakli yapılmaktadır.

Organ Nakli Kimlere Yapılır?

Organ nakli, hayati bir organında kalıcı ve ileri derecede yetmezlik gelişmiş, diğer tedavilerden yeterli fayda göremeyen hastalara yapılır. Böbrekte bu durum son dönem böbrek yetmezliği olarak adlandırılır: böbrekler kanı yeterince temizleyemez ve hasta diyalize ihtiyaç duyar ya da yakın zamanda duyması beklenir. Karaciğerde ise hepatit B ve C, alkol ya da yağlanma gibi nedenlerle gelişen siroz, aniden ortaya çıkan (akut) karaciğer yetmezliği ve seçilmiş hastalarda karaciğer kanseri nakil gerektirebilir.

Organ yetmezliğinin bulunması tek başına nakil için yeterli değildir. Hastanın ameliyatı ve nakilden sonra ömür boyu kullanacağı ilaçları güvenle karşılayabilecek durumda olması gerekir. Tedavi edilmemiş bir enfeksiyon, tedavisi süren bir kanser ya da ilerlemiş kalp-damar hastalığı naklin ertelenmesine veya yapılamamasına yol açabilir. Hastanın nakle uygun olup olmadığına ayrıntılı tetkiklerin ardından Organ Nakli Konseyi karar verir.

Nakil için alıcıda aranan şartları böbrek nakli ve karaciğer nakli sayfalarımızda ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Nakli Yapılabilen Organlar ve Dokular

Günümüzde böbrek, karaciğer, kalp, akciğer, pankreas ve ince bağırsak nakli yapılabilmektedir. Bu organların nakline solid (katı) organ nakli denir. Dünyada ve Türkiye’de en sık yapılan organ nakli böbrek naklidir; bunu karaciğer nakli izler.

Organların yanında bazı doku ve hücreler de nakledilebilir. Gözün ön yüzündeki saydam tabaka olan korneanın nakli, kalp kapağı, deri ve kemik dokusu nakli bunlara örnektir. Lösemi gibi kan hastalıklarında uygulanan kemik iliği (kök hücre) nakli de bir hücre naklidir. Beyin ve omurilik gibi merkezi sinir sistemine ait organların nakli ise günümüzde mümkün değildir.

LHÜ Ankara Hastanesi’nde Böbrek ve Karaciğer Nakli

Organ Nakli Merkezimizin Sağlık Bakanlığı’ndan aldığı yetki, bu organlardan böbrek ve karaciğeri kapsamaktadır. Merkezde kalp, akciğer, pankreas ya da kemik iliği nakli yapılmamaktadır.

Böbrek Nakli

Böbrek nakli, son dönem böbrek yetmezliği olan hastaya sağlıklı bir böbreğin yerleştirildiği ameliyattır. Yeni böbrek, kasığın hemen üzerinde karnın sağ ya da sol alt bölümüne yerleştirilir; hastanın kendi böbrekleri çoğunlukla yerinde bırakılır. Uygun bir canlı verici varsa nakil, hasta diyalize başlamadan da yapılabilir. Ameliyatın aşamaları, diyalizle arasındaki fark ve nakil sonrası süreç böbrek nakli sayfamızda ayrıntılı olarak anlatılmaktadır.

Karaciğer Nakli

Karaciğer nakli, işlevini yitirmiş karaciğerin çıkarılıp yerine sağlıklı bir karaciğerin ya da karaciğer bölümünün yerleştirildiği ameliyattır. Kadavradan yapılan nakilde karaciğerin tamamı, canlı vericiden yapılan nakilde ise bir bölümü kullanılır. Karaciğer kendini yenileyebilen bir organ olduğu için hem vericide kalan bölüm hem de alıcıya nakledilen bölüm zamanla büyür. Naklin kimlere yapıldığını ve ameliyat sürecini karaciğer nakli sayfamızda bulabilirsiniz.

Kadavradan ve Canlı Vericiden Organ Nakli

Nakledilecek organ iki kaynaktan sağlanır: beyin ölümü gerçekleşmiş ve organları bağışlanmış bir kişiden ya da böbreklerinden birini veya karaciğerinin bir bölümünü yakınına bağışlayan sağlıklı bir yetişkinden.

Kadavradan Organ Nakli

Kadavradan organ nakli, beyin ölümü tıbbi olarak kesinleşmiş bir kişinin bağışlanan organlarıyla yapılan nakildir. Beyin ölümüne nöroloji ya da beyin cerrahisi uzmanı ile anesteziyoloji ve yoğun bakım uzmanından oluşan kurul oy birliğiyle karar verir; nakil ekibi bu kurulda yer almaz.

Beyin ölümü gerçekleşen kişinin organları ancak bağışlanmışsa nakil için kullanılır. Kişinin sağlığında e-Devlet ya da e-Nabız üzerinden beyan ettiği bağış iradesi, yakınlarının itirazından önce gelir. Böyle bir beyan yoksa onay sırasıyla eşten, reşit çocuklardan, anne-babadan ve kardeşlerden alınır. Bağışlanan organlar, Sağlık Bakanlığı Ulusal Koordinasyon Merkezi’nin eşleştirmesiyle Ulusal Bekleme Listesindeki en uygun hastaya ulaştırılır. Kan grubu, doku uyumu, bekleme süresi ve hastalığın ağırlığı gibi ölçütler bu eşleştirmede belirleyicidir ve kimse sırayı atlayamaz. Bağış sürecini organ bağışı rehberimizde bulabilirsiniz.

Canlı Vericiden Organ Nakli

Türkiye’de yapılan organ nakillerinin büyük bölümü canlı vericilerden gerçekleştirilmektedir. Canlı vericiden nakilde sağlıklı bir yetişkin, böbreklerinden birini ya da karaciğerinin bir bölümünü yakınına bağışlar. Verici 18 yaşını doldurmuş, akıl sağlığı yerinde ve kararını kendi isteğiyle vermiş olmalıdır. Alıcıyla dördüncü dereceye kadar kan veya kayın hısımı olan kişiler ve alıcının eşi verici olabilir. Bu kapsamın dışındaki vericilerde, naklin yapılacağı ilde il sağlık müdürlüğü bünyesinde kurulan etik komisyonun onayı gerekir. Organ karşılığında para ya da çıkar sağlamak kanunen suçtur.

Canlı vericinin sağlığı sürecin her aşamasında önceliklidir. Verici adayı ayrıntılı muayene ve tetkiklerden geçirilir; bağışın vericinin sağlığını tehlikeye atabileceği en küçük bir bulguda süreç durdurulur ve durum adaya açıklanır. Vericide aranan şartlar, yapılan tetkikler ve bağıştan sonraki süreç böbrek nakli ve karaciğer nakli sayfalarımızda anlatılmaktadır.

Organ Nakli Nasıl Yapılır?

Organ nakli tek bir ameliyattan ibaret değildir; başvurudan ömür boyu süren takibe kadar birbirini izleyen aşamalardan oluşur:

1. Başvuru: Hasta ya da yakını Organ Nakli Koordinatörlüğüne başvurur. İlk görüşmeye kimlik belgesi, kan grubunu gösteren belge, önceki tedavileri özetleyen epikriz raporları ve kullanılan ilaçların listesiyle gelinmesi değerlendirmeyi kolaylaştırır.
2. Değerlendirme: Kan ve idrar tetkikleri, görüntüleme yöntemleri ve ilgili bölümlerin muayeneleriyle hastanın nakle uygunluğu incelenir. Canlı verici adayı da aynı titizlikle ayrıca değerlendirilir.
3. Konsey kararı: Tetkik sonuçları Organ Nakli Konseyinde görüşülür ve alıcı ile verici için ayrı ayrı karar verilir.
4. Ameliyat planı ya da bekleme listesi: Canlı vericisi olan hastanın ameliyat tarihi planlanır. Canlı vericisi olmayan ve nakle uygun bulunan hasta ise kadavradan nakil için Ulusal Bekleme Listesine kaydedilir.
5. Nakil ameliyatı: Sağlıklı organ hastaya ameliyatla yerleştirilir. Böbrek nakli olağan koşullarda 2–4 saat, karaciğer nakli ise 6–10 saat sürer.
6. Takip: Vücudun yeni organı reddetmemesi için bağışıklığı baskılayan ilaçlar ömür boyu kullanılır ve kontroller düzenli olarak sürdürülür.

Organ Nakli Başvurusu ve Bekleme Listesi

Kadavradan organ nakli için bekleme listesine kayıt, bir organ nakli merkezine başvurup Organ Nakli Koordinatörü ile görüşmekle başlar. Hasta gerekli tetkiklerden geçer, dosyası Organ Nakli Konseyinde değerlendirilir ve nakil için uygun bulunursa Sağlık Bakanlığı’nın Ulusal Bekleme Listesine kaydedilir.

Listeye girmek, sabit bir sıra numarası almak anlamına gelmez. Beyin ölümü gerçekleşen bir bağışçıdan organ alındığında Ulusal Koordinasyon Merkezi, o organ için bekleyen hastaları kan grubu, doku uyumu, bekleme süresi ve hastalığın ağırlığı gibi ölçütlerle puanlar ve organ en uygun hastaya yönlendirilir. Bu nedenle bekleme süresi kişiden kişiye değişir ve hiç kimse sırayı atlayamaz.

Organ Nakli Koordinatörü

Başvurudaki ilk görüşmeyi merkezin Organ Nakli Koordinatörü yapar. Koordinatör, hasta ile nakil ekibi arasındaki bağlantıyı kuran sağlık profesyonelidir. Başvurudan bekleme dönemine ve nakil gününe kadar tetkiklerin, randevuların ve bildirimlerin takibini o yürütür. Bu görüşmede nakil süreci hakkında ayrıntılı bilgi verilir ve tetkik ile muayeneler için randevular planlanır.

Ulusal Bekleme Listesine Kayıt

Konsey hastayı kadavradan nakil için uygun bulursa hasta kadavra listesine alınır ve Sağlık Bakanlığı Ulusal Bekleme Listesine kaydedildiği kendisine bildirilir. Kayıt sırasında hastanın kan grubu ve doku grubu gibi eşleştirmede kullanılan bilgileri Bakanlığın sistemine girilir.

Ulusal listeye yalnız bir merkezden kayıt olunur ve kaydın hangi merkezde yapılacağına hasta karar verir. Listede beklerken de takip sürer. Muayeneler, kontrol tetkikleri ve böbrek naklinde PRA testi için Organ Nakli Koordinatöründen randevu alınır. Bu kontroller, bir organ çıktığında hastanın nakle uygunluğunun hızla değerlendirilebilmesini sağlar.

Nakil Sırası Nasıl Belirlenir?

Kadavradan alınan organların dağıtımı, Sağlık Bakanlığı’na bağlı Ulusal Koordinasyon Merkezi (UKM) tarafından yapılmaktadır. Bir bağışçıdan organ alındığında bilgisayar programı, o organ için bekleyen hastaları listedeki bilgilerine göre eşleştirip puanlar ve bir sıralama oluşturur. Organ, bu sıralamada en uygun bulunan hastanın kayıtlı olduğu merkeze gönderilir.

Sıralamada hastanın listeye ne zaman girdiği tek başına belirleyici değildir. Tıbbi ölçütler ve bekleme süresi birlikte değerlendirilir; cinsiyet, dil, din ya da gelir durumuna göre hiçbir ayrım yapılmaz. Listede öne çıkan bir hastaya organ verilmezse nakil merkezi bunun gerekçesini Sağlık Bakanlığı’na bildirmekle yükümlüdür. Bu nedenle hiç kimse bir başkasının önüne geçemez.

Böbrek naklinde kan grubu, doku uyumu, hastanın yaşı, diyalizde geçen süre ve listede bekleme süresi belirleyicidir. Program sıralamayı böbreğin çıktığı bölgedeki hastalar arasında yapar. Kadavra böbrekleri çoğunlukla aynı kan grubundan hastalara verilir. Çağrılan hastada cross-match testinin uygun çıkmaması ya da nakle engel bir sağlık sorunu bulunması olasılığına karşı, bir kadavra böbreği için listenin ilk birkaç hastası merkeze çağrılır. Böylece öndeki hasta nakle uygun değilse sıradaki uygun hasta vakit kaybetmeden değerlendirilir.

Karaciğer naklinde öncelik hastalığın ağırlığına göre belirlenir. Bunun için erişkinlerde MELD, çocuklarda PELD puanı kullanılır. Puan yükseldikçe hastanın nakle ihtiyacı da daha acil hâle gelir ve tetkikler yenilendikçe puan güncellenebilir. MELD puanının nasıl hesaplandığını karaciğer nakli sayfamızda bulabilirsiniz.

Böbrek Nakli Sırası Ne Kadar Sürer?

Böbrek nakli için ne kadar bekleneceğini önceden söylemek mümkün değildir, çünkü sıralama her bağışçı böbreği için yeniden oluşur. Bekleme süresini etkileyen başlıca etkenler şunlardır:

• Kan grubu: Kadavra böbrekleri çoğunlukla aynı kan grubuna verildiği için hastanın kan grubundan kaç kişinin beklediği süreyi etkiler.
• Antikor düzeyi: Daha önce kan nakli, gebelik ya da organ nakli geçiren hastalarda antikor düzeyi yükselebilir. PRA değeri yüksek olan hastada cross-match testinin uygun çıkacağı bir böbrek bulmak daha uzun sürebilir.
• Doku grubu: Doku grubu toplumda sık görülen hastalar için uygun böbrek çıkma olasılığı daha yüksektir.
• Diyalizde ve listede geçen süre: Bu süreler puanlamada hastanın lehine hesaba katılır.
• Bağış sayısı: Kadavradan bağış sayısı ihtiyacın gerisinde kaldığı için bölgedeki bağışçı ve bekleyen hasta sayısı da süreyi doğrudan etkiler.

Karaciğer naklinde ise bekleme süresini en çok hastalığın ağırlığı belirler. Durumu ağırlaşan hastanın puanı yükseldiği için önceliği de artar. Her iki organda da uygun bir canlı verici adayı bulunan hastalarda nakil, listede sıra beklemeden planlanabilir.

Bekleme Döneminde Yapılması Gerekenler

Bekleme döneminde hastanın nakle her an hazır olması gerekir. Bunun için düzenli kontrollere gitmesi, mevcut tedavisini (örneğin diyaliz programını) aksatmaması ve kendisine her saatte ulaşılabilmesi önemlidir. Kadavra organı günün herhangi bir saatinde ortaya çıkabileceği için telefonun açık ve yakında tutulması gerekir.

Bekleme süresince gelişen sağlık sorunlarını Organ Nakli Koordinatörüne bildirmek hastanın sorumluluğundadır. Koordinatöre bildirilmesi gereken durumlar şunlardır:

• Herhangi bir nedenle hastaneye yatarak tetkik ya da tedavi görmek
• Bir enfeksiyon hastalığı geçirmek
• Kan ya da kan ürünü almak
• Adres ya da telefon numarasının değişmesi
• Uzun süre şehir dışında olmak

Enfeksiyon, nakli geçici olarak uygun olmayan hâle getirebilir. Kan ya da kan ürünü almak antikor düzeyini değiştirebileceği için PRA testinin yenilenmesini gerektirebilir. Adres, telefon ve şehir dışı bilgisi de bir organ çıktığında hastaya zamanında ulaşılabilmesi için önemlidir.

Kadavra Nakli İçin Çağrıldığınızda Ne Yapmalısınız?

Uygun bir organ çıktığında Organ Nakli Merkezi sizi arar. Çağrı geldiğinde dikkat etmeniz gerekenler şunlardır:

• En kısa sürede merkeze ulaşmanız gerekir.
• Haberi aldıktan sonra yemek yememeniz ve su dahil hiçbir şey içmemeniz gerekir, çünkü ameliyata aç karnına girilir.
• Kimliğinizi ve sosyal güvencenizle ilgili belgelerinizi yanınıza almanız gerekir.
• Kullandığınız ilaçları ve evinizde varsa son tetkiklerinizi getirmeniz, hekimin durumunuzu hızla değerlendirmesini sağlar.

Çağrılmak, naklin kesin olarak yapılacağı anlamına gelmez. Merkeze gelen hastalardan kan alınır ve doku laboratuvarında cross-match testi yapılır. Aynı sırada hekimler hastanın nakle tıbben uygun olup olmadığını değerlendirir. Nakil, sıralamadaki yeri ve test sonuçları uygun olan hastaya yapılır. Nakil o gün gerçekleşmezse hastanın bekleme süreci devam eder.

Bekleme Listesinde Merkez Değiştirilebilir mi?

Evet, Ulusal Bekleme Listesinde kayıtlı hasta, kaydının bulunduğu merkezi istediği zaman değiştirebilir. Bunun için nakil olmak istediği merkezin Organ Nakli Koordinatörüne başvurup dilekçe vermesi yeterlidir. Merkez değişikliği isteği Sağlık Bakanlığı’na bildirilir ve hastanın listedeki kaydı yeni merkeze aktarılır.

Canlı Vericili Nakil Bekleme Süresini Kısaltabilir mi?

Kadavradan bağış sayısı ihtiyacı karşılamadığı için canlı vericili nakil, bekleme süresini kısaltabilecek en önemli seçenektir. Uygun bir canlı verici adayı bulunan hastada nakil, kadavra listesinde sıra beklenmeden planlanabilir. Böbrek naklinde uygun hastalarda nakil, diyalize hiç girilmeden de yapılabilir. Kan grubu uyumsuzluğu gibi nedenlerle yakınından organ alamayan hastalar için karşılıklı (çapraz) nakil eşleştirmesi yalnız Sağlık Bakanlığı’nın sistemi üzerinden yapılır.

Nakil Sonrası Yaşam ve Takip

Nakilden sonraki ilk dönem hastanede, ardından sık aralıklı kontrollerle geçer. Böbrek nakli olan hasta olağan koşullarda 7–10 gün, karaciğer nakli olan hasta ise ortalama 10–14 gün hastanede kalır. Bağışıklığı baskılayan ilaçlar vücudun mikroplara karşı savunmasını da zayıflattığı için ilk aylarda enfeksiyondan korunmaya özen gösterilir: maske kullanılır, kalabalık ortamlardan ve hasta kişilerle temastan kaçınılır.

İlaçların hekimin belirlediği doz ve saatte, aksatılmadan kullanılması nakledilen organın ömrünü uzatan en önemli etkendir. Ağrı kesiciler ve antibiyotikler de dâhil olmak üzere hekimin önermediği hiçbir ilaç kullanılmamalıdır. Beslenme, hareket ve kontrol takvimiyle ilgili öneriler hastaya taburcu olmadan önce ayrıntılı olarak anlatılır. Nakil sonrası ilaç, beslenme, enfeksiyondan korunma ve gebelik planlamasıyla ilgili ayrıntıları böbrek nakli ve karaciğer nakli sayfalarımızda bulabilirsiniz.

Ateş, idrar miktarında belirgin azalma, sarılık ya da nakil bölgesinde artan ağrı gibi belirtiler gelişirse vakit kaybetmeden takip eden organ nakli merkezine haber verilmelidir. Nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da bilinç bulanıklığı acil değerlendirme gerektirir; bu durumda en yakın acil servise başvurulmalı ya da 112 aranmalıdır.

Organ Naklinin Tarihçesi

Dünyada ilk başarılı organ nakli, 23 Aralık 1954’te ABD’nin Boston kentinde Dr. Joseph Murray ve ekibinin tek yumurta ikizleri arasında yaptığı böbrek naklidir. İkizlerin doku yapısı birebir aynı olduğu için vücut yeni böbreği reddetmemiş ve alıcı nakilden sonra yıllarca yaşamıştır. Bağışıklığı baskılayan ilaçların geliştirilmesiyle nakil akraba olmayan kişiler arasında da yapılabilir hâle gelmiş, ilk başarılı karaciğer nakli ve ilk kalp nakli 1967’de gerçekleştirilmiştir.

Türkiye’de ilk organ nakli, 1968’de Ankara’da yapılan kalp naklidir. Ülkemizde canlı vericiden ilk organ nakli 3 Kasım 1975’te bir böbrek nakliyle gerçekleştirilmiştir. Kadavradan ilk böbrek nakli 1978’de, ilk karaciğer nakli ise 8 Aralık 1988’de yapılmıştır. Her yıl 3–9 Kasım tarihleri arasında düzenlenen Organ Bağışı Haftası, 1975’teki ilk böbrek naklini anmaktadır.

Organ nakli hakkında bilgi almak için 444 9 911 numaralı çağrı merkezimize ulaşabilirsiniz.