İdrar Sondası Nedir, Nasıl Takılır? Sondalı Hastanın Bakımı

Sonda Nedir?

Sonda, vücuttaki bir boşluğa ya da kanala yerleştirilerek içerideki sıvıyı dışarı boşaltan veya ilaç ve besin vermeye yarayan ince, esnek bir tıbbi tüptür. Halk arasında sonda denince çoğunlukla idrar sondası anlaşılır. Burundan mideye uzanan beslenme sondası (nazogastrik sonda) gibi başka sondalar da bulunmaktadır.

Sonda Çeşitleri

İdrar sondaları, mesanede kalma süresine ve takıldığı yere göre farklı türlerde üretilir:

• Foley sonda: Ucundaki küçük balon mesanede şişirilerek yerinde tutulan kalıcı sondadır. Ameliyat sonrasında ve uzun süreli kullanımda tercih edilir.
• Nelaton sonda: Mesane boşaltıldıktan hemen sonra çıkarılan, tek kullanımlık geçici sondadır. Mesanesini kendisi boşaltamayan bazı kişilerde hekimin önerisiyle gün içinde birkaç kez uygulanır.
• Suprapubik sonda: İdrar kanalı yerine karnın alt kısmında açılan küçük bir delikten mesaneye yerleştirilen sondadır. Uzun süre sonda kullanması gereken bazı hastalarda tercih edilir.
• Prezervatif sonda: Erkeklerde penise dışarıdan, prezervatif gibi geçirilen ve idrarı torbaya aktaran sondadır. İdrar kanalına girmediği için idrar kaçırma sorunu olan erkeklerde kullanılır.

Sondalar yapıldıkları malzemeye göre de ayrılır. Lateks sondalar kısa süreli kullanım için uygundur. Silikon sondalar ise dokuyu daha az tahriş ettiği için uzun süreli kullanımda tercih edilir.

Sonda Neden Takılır?

İdrar sondası, mesanedeki idrarın doğal yoldan boşaltılamadığı ya da idrar miktarının yakından izlenmesi gerektiği durumlarda takılır. Sonda takılmasını gerektiren başlıca durumlar şunlardır:

• Prostat büyümesi ya da idrar kanalında daralma nedeniyle idrar yapamama (idrar retansiyonu)
• Sinir hasarı ya da mesane kaslarının zayıflığı nedeniyle mesanenin boşaltılamaması
• Bazı ameliyatların öncesi, sırası ve sonrası
• Yoğun bakımdaki ve ağır hastalarda idrar miktarının ölçülmesi
• Mesaneye ilaç verilmesi
• Başka tedavilerin yetersiz kaldığı idrar kaçırma durumları

Sonda yalnız gerektiğinde ve gerektiği süre kadar kullanılır. Sonda yerinde kaldıkça idrar yolu enfeksiyonu riski arttığı için hekim, sondanın ne zaman çıkarılacağını hastanın durumuna göre planlar.

Sonda Nasıl Takılır?

İdrar sondasını hekim ya da hemşire takar. İdrar yolu enfeksiyonu riskini azaltmak için işlem steril eldiven, steril örtü ve steril malzemelerle yapılır. Sondanın takılacağı bölge önce temizlenir, sondanın ucuna kayganlaştırıcı ve gerekirse uyuşturucu etkili jel sürülür. Sonda idrar kanalından mesaneye doğru nazikçe ilerletilir. İdrar gelmeye başladığında kalıcı sondanın ucundaki balon steril sıvıyla şişirilir ve sonda yerine sabitlenir. Ardından sonda, mesane seviyesinin altında duracak şekilde idrar torbasına bağlanır. İşlem genellikle birkaç dakika sürer.

Sonda takmak, idrar kanalının zedelenmesine ve enfeksiyona yol açabilecek tıbbi bir işlemdir. Bu nedenle eğitim almamış kişilerin evde sonda takmaya çalışmaması gerekir. Evde sonda takılması ya da değiştirilmesi gerekiyorsa bu işlemi evde sağlık hizmeti veren bir hemşire yapmalıdır.

Kadınlarda ve Erkeklerde Sonda Takılması

Sonda takma işleminin adımları kadınlarda ve erkeklerde aynıdır ancak anatomik farklar işlemi etkiler. Kadınlarda idrar kanalı kısadır ve idrar deliği vajina girişinin hemen üst kısmında yer alır. Bu nedenle kadınlarda sonda mesaneye kısa bir mesafede ulaşır. Erkeklerde ise sonda penisin ucundaki idrar deliğinden takılır. Erkeklerde idrar kanalı daha uzundur ve prostat bezinin içinden geçer. Prostatı büyümüş erkeklerde sondanın ilerletilmesi zorlaşabilir ve işlemin üroloji uzmanı tarafından yapılması gerekebilir.

Sonda Takılması Acı Verir mi?

Sonda takılırken kısa süreli bir rahatsızlık ya da yanma hissedilebilir. Uyuşturucu etkili kayganlaştırıcı jel bu rahatsızlığı azaltır. Uzun süre sonda kullanan kişilerin çoğu zamanla sondaya alışır.

Sonda yerindeyken zaman zaman ani idrar yapma hissi ya da kasılma duyulabilir. Bu his, mesanenin sondaya tepki olarak kasılmasından kaynaklanır ve çoğunlukla kendiliğinden azalır. Şikâyet sık tekrarlıyor ya da ağrıya dönüşüyorsa hastayı takip eden hekime bilgi verilmesi önerilir.

Sondalı Hastanın Evde Bakımı

Sondalı hastanın evde bakımında aşağıdaki noktalara dikkat edilmelidir:

• Sondaya ya da torbaya dokunmadan önce ve sonra eller sabunla yıkanmalıdır.
• Sondanın girdiği bölge ve çevresi günde en az bir kez ılık su ve sabunla temizlenmelidir. Temizlik kadınlarda önden arkaya doğru yapılır. Bu bölgeye krem, pudra ya da sprey sürülmemelidir.
• Sonda, vücuttan uzaklaşacak yönde ılık su ve sabunla silinmelidir.
• İdrar torbası her zaman mesane seviyesinin altında tutulmalı ve yere değmemelidir. Torba mesaneden yukarı kaldırılırsa idrar geri akabilir.
• Torba tamamen dolmadan boşaltılmalı, boşaltma musluğu temiz tutulmalıdır.
• Sonda ile torba arasındaki bağlantı gereksiz yere açılmamalı, hortumun bükülüp katlanmamasına dikkat edilmelidir.
• Gün içinde yeterli su içilmesi, idrarın akışını sürdürmeye ve sondanın tıkanmasını önlemeye yardımcı olur. Kalp ya da böbrek hastalığı nedeniyle sıvı kısıtlaması olan hastalarda içilecek su miktarını hekim belirler.
• Kabızlık sondaya baskı yaparak idrar akışını bozabileceği için düzenli bağırsak alışkanlığının sürdürülmesine dikkat edilmelidir.

Sondanın takılması, değiştirilmesi ve çıkarılması ise hemşire tarafından yapılır. Uzun süre yatağa bağımlı kalan hastalarda sonda bakımıyla birlikte deri bakımına da özen gösterilmesi, bası yarası gelişme riskini azaltır.

Sonda Kaç Günde Bir Değiştirilir?

Sondanın belirli ve sabit aralıklarla değiştirilmesi önerilmez. Değişim zamanını, sondanın türünü ve hastanın durumunu değerlendiren hekim ya da hemşire belirler. Uzun süreli kullanımda tercih edilen silikon sondalar, lateks sondalara göre daha uzun süre yerinde kalabilir. Sonda tıkanırsa, kenarından idrar sızdırırsa ya da enfeksiyon belirtileri görülürse süresi dolmadan değiştirilmelidir. Prezervatif sondalar ise her gün yenilenir.

Sonda Nasıl Çıkarılır?

Kalıcı sonda, mesanedeki balonu söndürülmeden çıkarılamaz. Balon söndürülmeden çekilen sonda idrar kanalına ciddi zarar verebileceği için sondayı hekim ya da hemşire çıkarır. Sonda çıkarıldıktan sonraki ilk idrarlarda hafif yanma ve sık idrara çıkma hissi olabilir. Bu şikâyetler genellikle kısa sürede geçer. Sonda çıkarıldıktan sonraki birkaç saat içinde idrar yapılamıyorsa ya da karnın alt kısmında şişlik ve ağrı oluşuyorsa hekime başvurulmalıdır.

Sondalı Hastada Hangi Durumlarda Hekime Başvurulmalı?

Sondalı hastada aşağıdaki durumlar idrar yolu enfeksiyonuna ya da sondanın tıkanmasına işaret edebilir. Bu durumlarda hastayı takip eden hekime ya da evde sağlık ekibine başvurulmalıdır:

• Ateş ya da titreme
• Bel ya da yan ağrısı
• Bulanık, kötü kokulu ya da rengi değişen idrar
• İdrarda kan görülmesi
• Sondanın girdiği yerde akıntı, kızarıklık ya da ağrı
• Sondanın kenarından idrar sızması
• Torbaya idrar gelmemesi ya da sondanın tıkanmış görünmesi
• Yaşlı hastalarda alışılmadık halsizlik, uykuya eğilim ya da bilinç bulanıklığı

Yüksek ateşe titreme, bilinç bulanıklığı ya da belirgin halsizlik eşlik ediyorsa beklemeden en yakın acil servise başvurulmalıdır.

Lokman Hekim’de Evde Sonda Bakımı

Lokman Hekim’in evde sağlık ekibi, Ankara’da idrar sondasının takılması, değiştirilmesi ve çıkarılması ile sondalı hastanın bakımı için hastanın evine gelir. Hizmet, Lokman Hekim Etlik Hastanesi tarafından Ankara’nın tüm ilçelerinde, mesai saatleri içinde verilmektedir. Ayrıntılı bilgi Ankara Evde Sağlık ve Bakım Hizmeti sayfamızda yer almaktadır. Prostat büyümesi ve idrar yapamama gibi sonda kullanımını gerektiren sorunların tanı ve tedavisi için ise Üroloji birimimize başvurabilirsiniz.