İnsülin Direnci Hesaplama: HOMA-IR Hesaplama

İnsülin Direnci Nedir?

İnsülin direnci, vücut hücrelerinin insülin hormonuna normalden daha zayıf yanıt verdiği bir durumdur. Pankreasın ürettiği insülin, kandaki şekerin (glukozun) kas, karaciğer ve yağ hücrelerine girmesini sağlar. Hücreler bu hormona direnç gösterdiğinde pankreas aynı işi yapabilmek için daha fazla insülin üretir. Bu sayede kan şekeri uzun süre normal sınırlarda kalabilir ancak yıllar içinde pankreas bu yükü karşılayamaz hâle gelirse önce prediyabet, ardından tip 2 diyabet gelişebilir.

İnsülin direnci çoğunlukla karın çevresinde biriken yağ, hareketsiz yaşam ve ailede diyabet öyküsüyle ilişkilidir. Bu etkenler polikistik over sendromu (PCOS), karaciğer yağlanması ve uyku apnesine de zemin hazırlayabildiği için insülin direnci bu hastalıklarla sıklıkla bir arada görülür. Belirgin bir şikâyete yol açmadan yıllarca sürebilen insülin direnci, açlık insülini ve açlık kan şekeri tahlilleriyle tespit edilir. Bazı kişilerde ise boyun, koltuk altı ya da kasıkta derinin koyulaşıp kadifemsi bir görünüm alması ilk işaret olabilir.

İnsülin Direnci Neden Önemlidir?

Zamanında önlem alınmadığında insülin direnci, yıllar içinde tip 2 diyabetin yanı sıra karaciğer yağlanması, polikistik over sendromuna bağlı adet düzensizliği ve gebelikte görülen şeker yüksekliği gibi sağlık sorunlarının riskini de artırabilir.

İnsülin direnci çoğu zaman tek başına değil, karın çevresinde yağlanma, yüksek tansiyon, yüksek trigliserid ve düşük HDL kolesterolle birlikte görülür. Bu bulguların bir arada bulunması metabolik sendrom olarak adlandırılır ve kalp krizi ile inme riskini belirgin biçimde artırır. Bu nedenle insülin direnci saptanan kişilerde tansiyon ve kolesterol değerlerinin de birlikte değerlendirilmesi önerilir.

HOMA-IR ile İnsülin Direnci Nasıl Hesaplanır?

İnsülin direncini doğrudan ölçen yöntemler uzun süren ve uzmanlık gerektiren laboratuvar testleridir. Günlük uygulamada bunun yerine, 1985’te tanımlanan HOMA-IR (homeostatik model değerlendirmesi) kullanılır. HOMA-IR, aynı kan örneğinde ölçülen açlık insülini ve açlık kan şekerinden basit bir formülle hesaplanır:

• Kan şekeri mg/dL biriminde ise: HOMA-IR = açlık insülini (µU/mL) × açlık kan şekeri (mg/dL) ÷ 405
• Kan şekeri mmol/L biriminde ise: HOMA-IR = açlık insülini (µU/mL) × açlık kan şekeri (mmol/L) ÷ 22,5

Örneğin açlık insülini 10 µU/mL, açlık kan şekeri 95 mg/dL olan bir kişinin HOMA-IR değeri 10 × 95 ÷ 405 = 2,35 olarak bulunur. İnsülin değeri bazı raporlarda µIU/mL ya da mU/L olarak yazılır; bu birimler µU/mL ile aynıdır. Raporda pmol/L kullanılmışsa değer 6’ya bölünerek µU/mL’ye çevrilir. Bazı laboratuvarlar bu dönüşümde 6,945 katsayısını kullandığı için sonuçlar arasında küçük farklar görülebilir. İnsülin direnci hesaplama aracımız bu dönüşümü kendiliğinden yapar.

Hesaplamanın doğru olması için iki değerin de en az 8 saatlik açlıktan sonra, aynı kan örneğinde ölçülmüş olması gerekir. Tokken alınan kanda insülin yükseldiği için HOMA-IR olduğundan yüksek çıkar.

İnsülin Direnci (HOMA-IR) Kaç Olmalı?

HOMA-IR’da insülin direnci teşhisi için kabul edilen sınır, çalışmanın yapıldığı topluma, yaş grubuna ve laboratuvarın insülin ölçüm yöntemine göre değişiklik gösterebilir. Farklı ülkelerde yapılan çalışmalarda birbirinden belirgin biçimde farklı sınırlar bildirilmiştir.

Türkiye’de Tokat’ta 20–84 yaş arasındaki 2.013 erişkinle yapılan bir çalışmada, normal kilolu ve diyabeti olmayan kişilerin yüzde 90’ının HOMA-IR değerinin 2,46’nın altında olduğu görülmüş ve bu değer insülin direnci sınırı olarak kabul edilmiştir. Türkiye’nin yedi bölgesinden 3.331 kişinin katıldığı bir başka çalışmada ise erişkinlerin yaklaşık dörtte birinde insülin direnci saptanmıştır. Bu verilere dayanarak aracımız 2,5 ve üzerindeki değerleri “insülin direnci lehine olabilir” olarak hesaplamaktadır. Sınıra yakın sonuçlar, örneğin 2,3 ya da 2,7, tek başına bir ayrım ya da kesin tanı oluşturmaz ve diğer bulgular ile birlikte hekim tarafından değerlendirilmelidir.

HOMA-IR Tek Başına Neden Tanı Koymaz?

HOMA-IR, insülin direnci hakkında fikir veren bir tarama göstergesidir ancak tanı ölçütü değildir. İnsülin düzeyi gün içinde ve günden güne değişebilir, laboratuvarlar arasında ölçüm farkları bulunur ve insülin ya da bazı şeker ilaçlarını kullanan kişilerde formül anlamını yitirir. Kan şekeri çok düşük ya da çok yüksek olduğunda da sonuç insülin direncini doğru yansıtmayabilir.

Bu nedenle endokrinoloji ya da iç hastalıkları uzmanı, HOMA-IR’ı bel çevresi, kilo, tansiyon, kan yağları ve HbA1c gibi bulgularla birlikte değerlendirir. Gerekli gördüğünde şeker yükleme testi (OGTT) gibi ek tetkikler isteyebilir. Yüksek trigliserid ve düşük HDL kolesterol, insülin direncine sık eşlik eden bulgulardır.

Açlık Kan Şekeri Sonucu Ne Anlama Gelir?

Aracımız HOMA-IR’ın yanında açlık kan şekerinizin hangi aralıkta olduğunu da gösterir. Amerikan Diyabet Derneği’nin (ADA) ölçütlerine göre açlık kan şekeri şöyle değerlendirilir:

Prediyabet, diyabet gelişme riskinin arttığını gösterir ancak bu dönemde yapılan değişiklikler süreci büyük ölçüde geri çevirebilir. Diyabet aralığındaki tek bir ölçüm ise tanı için yeterli değildir; tanı, ölçümün başka bir gün tekrarlanması ya da HbA1c gibi bir testle doğrulanmasıyla konulur. Diğer tahlil sonuçlarınızın referans aralığına göre ne anlama geldiğini Tahlil Sonucu Yorumlama aracımızda görebilirsiniz.

İnsülin Direncinde Ne Zaman Hekime Başvurmalısınız?

İnsülin direnci acil bir durum değildir ancak ileride diyabet ve kalp-damar hastalıkları riskini artırdığı için ihmal edilmemesi gereken bir bulgudur. HOMA-IR değeriniz yüksek çıktıysa, açlık kan şekeriniz prediyabet aralığındaysa ya da karın çevresinde kilo artışı, adet düzensizliği ve ailede diyabet öyküsü gibi risk etkenleriniz varsa bir endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları ya da iç hastalıkları uzmanına başvurmanız önerilir.

Tedavinin temelini yaşam tarzı değişiklikleri oluşturur. Fazla kilonun bir kısmının verilmesi, haftanın çoğu günü yapılan tempolu yürüyüş gibi düzenli hareket ve işlenmiş karbonhidratı azaltan bir beslenme düzeni, insülin duyarlılığını artırır ve insülin direncinin diyabete dönüşme riskini önemli ölçüde azaltır. Beslenme planınızın kişiye özel hazırlanması için beslenme ve diyetetik uzmanından destek alabilirsiniz. Hekiminiz gerekli gördüğünde ilaç tedavisi de önerebilir.

Aşırı susama, sık idrara çıkma ve açıklanamayan kilo kaybı gibi yüksek kan şekerini düşündüren şikâyetler varsa aynı gün bir hekime başvurulmalıdır. Bu şikâyetlere bulantı ve kusma, hızlı nefes alma ya da bilinç bulanıklığı eşlik ediyorsa vakit kaybetmeden acil servise başvurulmalı ya da 112 aranmalıdır.