GFR Hesaplama: eGFR ve Kreatinin Klirensi

GFR ve eGFR Nedir?

GFR (glomerüler filtrasyon hızı), böbreklerin bir dakikada süzdüğü kan miktarıdır ve böbrek fonksiyonunu gösteren en önemli ölçüttür. Böbreklerdeki milyonlarca küçük süzgeç (glomerül), kanı süzerek atık maddeleri idrarla dışarı atar; GFR düştüğünde bu atıklar kanda birikmeye başlar. Sağlıklı genç erişkinlerde GFR genellikle dakikada 90 mL’nin üzerindedir ve yaş ilerledikçe yavaş yavaş azalır.

GFR’yi doğrudan ölçmek zahmetli testler gerektirdiği için günlük uygulamada kandaki kreatinin değerinden hesaplanan tahmini GFR, yani eGFR kullanılır. Kreatinin, kaslarda sürekli üretilen ve böbreklerle atılan bir atık maddedir. Böbrekler iyi süzemediğinde kandaki kreatinin yükselir ve eGFR düşer. eGFR, farklı boy ve kilodaki kişilerin sonuçlarının karşılaştırılabilmesi için ortalama bir yetişkinin vücut büyüklüğüne göre düzeltilir; sonucun biriminde yer alan 1,73 m², ortalama bir yetişkinin vücut yüzey alanıdır.

eGFR Nasıl Hesaplanır? CKD-EPI 2021 Formülü

Bugün eGFR hesaplamasında en yaygın kullanılan ve uluslararası böbrek kılavuzu KDIGO’nun önerdiği yöntem CKD-EPI denklemidir. Bu denklem kreatinin değerini yaş ve cinsiyetle birlikte değerlendirir. Kadınlarda kas kütlesi ortalama olarak daha az olduğu için aynı kreatinin değeri kadınlarda daha düşük bir böbrek fonksiyonuna karşılık gelir; denklem bu farkı hesaba katar.

Denklemin eski sürümünde ırka göre bir düzeltme katsayısı bulunuyordu. 2021’de yayımlanan güncel CKD-EPI denkleminde bu katsayı kaldırılmıştır ve aracımız da bu güncel sürümü kullanır. Laboratuvar raporunuzdaki eGFR farklı bir denklemle hesaplanmışsa sonuçlar arasında birkaç birimlik fark görülebilir. Kas kütlesinin sonucu yanıltabildiği durumlarda hekiminiz, kreatinin yerine ya da onunla birlikte sistatin C adlı bir başka maddeyle hesaplanan eGFR’yi isteyebilir.

Kreatinin Klirensi Hesaplama: Cockcroft-Gault Formülü

Kreatinin klirensi, böbreklerin kanı kreatininden ne hızla temizlediğini gösterir ve 1976’da geliştirilen Cockcroft-Gault formülüyle tahmin edilir:

• Kreatinin klirensi (mL/dk) = (140 − yaş) × kilo (kg) ÷ (72 × kreatinin mg/dL)
• Kadınlarda sonuç 0,85 ile çarpılır.

Bu formül eGFR’den farklı olarak kiloyu da kullanır ve vücut büyüklüğüne göre düzeltilmemiş bir değer verir. Bu nedenle iki sonuç birbirinden farklı çıkabilir; özellikle fazla kilolu kişilerde kreatinin klirensi böbrek fonksiyonunu olduğundan yüksek gösterebilir. Kreatinin klirensi, böbreklerden atılan bazı ilaçların dozunu ayarlamak için hekim ve eczacı tarafından kullanılır. İlaç dozlarının belirlenmesi hekiminizin kararıdır; hesapladığınız değere göre ilaçlarınızda kendi başınıza değişiklik yapmamanız önerilir.

GFR Kaç Olmalı? eGFR Değerleri ve Böbrek Hastalığı Evreleri

Sağlıklı erişkinlerde eGFR’nin 90 mL/dk/1,73 m² ve üzerinde olması beklenir. 60–89 arasındaki değerler özellikle ileri yaşlarda sık görülür ve tek başına hastalık göstermez. KDIGO, böbrek fonksiyonunu eGFR değerine göre altı evrede sınıflandırır:

Bu tablo tek başına tanı koymak için yeterli değildir. Kronik böbrek hastalığından söz edebilmek için eGFR’nin 60’ın altında olması ya da bir böbrek hasarı bulgusunun bulunması ve bu durumun en az 3 ay sürmesi gerekir; bu nedenle tek bir düşük eGFR sonucu, birkaç hafta ya da ay sonra yapılan tekrar ölçümle doğrulanır. Böbrek hasarının en sık kullanılan göstergesi albüminüridir, yani sağlıklı böbreklerden idrara çok az geçen albümin adlı proteinin idrarda artmasıdır. İdrar tahlilinde albümin-kreatinin oranı 30 mg/g ve üzerindeyse albüminüriden söz edilir; albüminüri böbrek hastalığının ilerleme riskini de artırır. G1 ve G2 evrelerinde tanı, ancak idrar tahlilinde ya da görüntülemede böbrek hasarı saptanırsa konulur.

eGFR Sonucunu Etkileyen Durumlar

Kreatinin kaslardan üretildiği için kas kütlesi eGFR sonucunu doğrudan etkiler. Vücut geliştirme sporu yapan ya da kas kütlesi çok fazla olan kişilerde eGFR olduğundan düşük, ileri yaşlılarda, uzun süre yatağa bağlı kalanlarda ve uzuv kaybı olanlarda ise olduğundan yüksek çıkabilir. Testten önceki gün çok miktarda pişmiş et tüketmek, yoğun egzersiz yapmak ve kreatin takviyesi kullanmak da kreatinin değerini geçici olarak yükseltebilir.

Böbrek fonksiyonunun hızla değiştiği akut böbrek hasarında ve gebelikte eGFR denklemleri güvenilir sonuç vermez. Bazı ilaçlar ise böbrek fonksiyonunu değiştirmeden kreatinin değerini yükseltebilir. Çocuklarda böbrek fonksiyonu boy ile kreatinini kullanan farklı bir formülle (Schwartz formülü) hesaplandığı için aracımız 18 yaşından küçükler için hesaplama yapmaz; çocuğunuzun böbrek değerlerini bir çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanıyla değerlendirmeniz önerilir.

Böbrek Sağlığını Korumak İçin Neler Yapılabilir?

Kronik böbrek hastalığının en sık nedenleri diyabet ve yüksek tansiyondur. Bu nedenle kan şekerinin ve tansiyonun hekimin belirlediği hedeflerde tutulması, böbrekleri korumanın en etkili yoludur. Tuz tüketiminin azaltılması, sigaranın bırakılması, sağlıklı kilonun korunması ve düzenli hareket de böbrek fonksiyonunun korunmasına yardımcı olur.

Reçetesiz alınabilen bazı ağrı kesicilerin uzun süre ve yüksek dozda kullanılması böbreklere zarar verebilir; özellikle eGFR’si düşük olan kişilerin ağrı kesici ve bitkisel ürün kullanmadan önce hekime ya da eczacıya danışması önerilir. Yoğun sıcakta ve ishal, kusma gibi sıvı kaybına yol açan durumlarda yeterli sıvı alınması da böbreklerin geçici olarak etkilenmesini önlemeye yardımcı olur. eGFR değeri düşük olan kişilerde, kontrast madde kullanılan tetkiklerden önce böbrek değerlerinin hekime bildirilmesi gerekir.

Böbrek Değerleri İçin Ne Zaman Nefrolojiye Başvurmalısınız?

Kronik böbrek hastalığı erken evrelerde çoğu zaman şikâyete yol açmaz ve tahlillerde rastlantısal olarak fark edilir. Bu nedenle yüksek tansiyon, diyabet, kalp hastalığı ya da ailesinde böbrek hastalığı olan kişilerde böbrek değerlerinin ve idrarda albüminin yılda en az bir kez kontrol edilmesi önerilir. eGFR değeriniz 60’ın altında çıktıysa, yıldan yıla belirgin biçimde düşüyorsa ya da idrar tahlilinizde protein veya kan saptandıysa bir nefroloji ya da iç hastalıkları uzmanına başvurmanız önerilir. Böbrek iltihabı gibi altta yatan nedenler hakkında Glomerülonefrit yazımızda bilgi bulabilirsiniz.

Erken dönemde tanı konulan böbrek hastalığında tansiyonun ve kan şekerinin iyi kontrol edilmesi, böbreğe zarar verebilecek ilaçlardan kaçınılması ve hekimin önerdiği tedaviler, hastalığın ilerlemesini önemli ölçüde yavaşlatır. eGFR 30’un altına düştüğünde nefroloji uzmanı, ileride gerekebilecek diyaliz ya da böbrek nakli gibi tedavi seçeneklerini önceden planlar.

İdrar miktarında belirgin azalma, nefes darlığı, bacaklarda hızla artan şişlik, geçmeyen bulantı ve kusma ya da bilinç bulanıklığı böbrek fonksiyonunun hızla bozulduğunu gösterebilir. Bu belirtiler görüldüğünde vakit kaybetmeden acil servise başvurulmalı ya da 112 aranmalıdır.